W stronę demokracji (część 14)

16.08.2017 4 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Duże znaczenie dla modernizacji Japonii miała również „ideologia narodowa” (kokuminshugi), głoszona przez Kugę Katsunana (1859-1907) na łamach pisma „Nippon” („Japonia”), związanego uprzednio z towarzystwem Seikyōsha. Kuga zabiegał o rządy konstytucyjne, w których niekoniecznie musi zachodzić tożsamość celów rządu i partii ludu.

 

Również Tokutomi Sohō (Ichirō, 1863-1957) i założone przez niego Towarzystwo Przyjaciół Ludu (Min’yūsha) oraz czasopismo „Kokumin no Tomo” („Przyjaciel Ludu”) popularyzował „demokrację”, czy raczej swego rodzaju egalitaryzm (heiminshugi). Niewątpliwie, podstawą oświeceniowej i demokratycznej myśli Tokutomiego Sohō była wolność jednostki i egalitaryzm społeczny. Można więc twierdzić, że nurt „demokratyczny” reprezentuje ideologia „równości ludu”, czyli odmiana egalitaryzmu, której zwolennicy skupiali się m.in.  wokół czasopisma „Kokumin no Tomo”.

W latach 80. XIX wieku Sohō uległ pewnym wpływom ideologii etatyzmu (kokkashugi) zapożyczonej z Niemiec, ale nie była to jeszcze ideologia konserwatywna Katō Hiroyukiego, m.in. rektora Uniwersytetu Tokijskiego, który krytykował „nową teorię praw człowieka” czy „teorię praw naturalnych”, chociaż odegrał dużą rolę w kształtowaniu zasad demokratycznych jako zwolennik parlamentarnej monarchii konstytucyjnej i rozdziału władzy wykonawczej i sądowniczej. Równocześnie popierał rządy autorytarne.

Na postawę Sohō miał również wpływ nacjonalizm urzędowy (etatyzm), m.in. Motody Eifu (1818-1891), który głosił konfucjański państwowy nacjonalizm.  Jednak wraz z wybuchem wojny japońsko-chińskiej, zwłaszcza słysząc o ingerencji trzech mocarstw1), Tokutomi Sohō zmienił poglądy, podobnie jak wielu innych ideologów oświecenia. A mianowicie, utracił krytycyzm wobec takich nacjonalistów, jak Takayama Chogyū (1871-1902), redaktor czasopisma „Taiyō” („Słońce”). romantyk, wyznawca Nichirena (1222-1282), to znaczy twórcy nacjonalistycznej sekty buddyzmu, Takayama głosił „japonizm” (nipponshugi), akceptując japońską agresję na kontynent.

W tym okresie w literaturze doszli do głosu romantycy, pojawili się też piewcy wojennych zasług Japonii, np. Doi/Tsuchii Bansui (1871-1952), który po wojnie japońsko-chińskiej stał się zwolennikiem ekspansjonizmu japońskiego i wywarł niemały wpływ na opinię społeczną.

Prawa ludu

Nie ma jednak wątpliwości, że dzięki znajomości europejskich koncepcji filozoficznych umocniły się tendencje demokratyczne. Przejawem ich był „ruch na rzecz wolności i praw dla ludu”, którego teoretykami i wpływowymi ideologami byli tacy myśliciele, jak Ueki Emori, Nakae Chōmin, Ōi Tarō i Baba Tatsui.

Myśl socjalistyczna

Wraz z pogłębieniem się sprzeczności społecznych po wojnach japońsko-chińskiej i japońsko-rosyjskiej wzrosło zainteresowanie ideologią socjalistyczną. Pojawiły się też pierwsze publikacje na ten temat. I tak Katayama Sen (1859-1933) ze współpracownikami założył Towarzystwo Studiów nad Socjalizmem (1898), które przekształciło się w Towarzystwo Socjalistyczne (1900). Aktywiści tego nurtu wywodzili się głównie spośród zwolenników humanizmu chrześcijańskiego (Katayama) i ruchu na rzecz wolności i praw dla ludu (Kōtoku Shūsui, 1871-1911)). To oni mieli wtedy odwagę krytykować imperialne zakusy rządu.

Po I wojnie światowej, zwłaszcza w okresie tzw. demokracji Taishō (1912-1926), szerzył się ruch robotniczy. Powstały związki zawodowe, partie socjalistyczna i komunistyczna, natychmiast zakazywane na mocy ustawy o zachowaniu bezpieczeństwa publicznego. W rezultacie w latach trzydziestych XX wieku zwyciężają ugrupowania nacjonalistyczne i faszystowskie.

Nowe teorie polityczne

Należy również przypomnieć, że już przed pierwszą wojną światową powstał ruch w obronie parlamentu, jak również system rządów partyjnych. Warto też wspomnieć o nowych teoriach politycznych. Na przykład profesor Cesarskiego Uniwersytetu Tokijskiego Minobe Tatsukichi (1873-1948) określił państwo jako osobę prawną, wyjaśniając, że suwerenem jest naród, a w związku z tym cesarz jest tylko organem władzy, czyli ogłosił ‘teorię cesarza jako organu’ (tennō kikansetsu) krytykowaną przez nacjonalistów.

 天皇機関説 tennō kikansetsu

天皇主権説 tennō shukensetsu

民本主義        minponshugi

Z kolei Yoshino Sakuzō (1878-1933), również profesor Uniwersytetu Tokijskiego, głosił potrzebę szanowania głosu ludu, posługując się terminem minponshugi (‘rządy na bazie ludu’, demokracja). Uważał on, że fundamentem władzy jest izba niższa parlamentu Shūgiin (Izba Reprezentantów).

Propagowanie socjalizmu i badania nad marksizmem

Drugim ważnym nurtem myśli w okresie Taishō (1912-1926) był socjalizm, traktowany przez władze jako wrogą ideologię. Jej głoszenie zagrożone było licznymi karami, włącznie z karą więzienia. Warto też pamiętać, że od lat dwudziestych do końca wojny groziły represje za niewłaściwe poglądy naukowe: w dziedzinie filozofii, ekonomii i historiozofii. Ale mimo to rozwijały się studia marksistowskie – nawet został w całości wydany Kapitał (Shihonron) Karolaksa.

W dziedzinie ekonomii Fukuda Tokuzō (1874-1930), należący do Towarzystwa Naukowego Polityki Społecznej, zajmował się studiami nad teorią ekonomii i polityką społeczną. poza tym Kawakami Hajime (1879-1946) i Kushida Tamizō (1885-1934) prowadzili badania nad marksizmem. Kawakami jako autor Binbō monogatari (Opowieści o biedzie) w 1919 r. założył pismo pt. „Shakai Mondai Kenkyū” („Studia nad Problemami Społecznymi”), które przyczyniło się do upowszechnienia zasad marksizmu2).

 Studia historyczne

W naukach historycznych Shiratori Kurakichi (1865-1942) zyskał uznanie międzynarodowe za studia nad starożytną historią Chin i historią pogranicza zachodniego Chin, a jego uczeń Tsuda Sōkichi (1873-1961) prowadził oryginalne badania nad racjonalizmem w historii starożytnej Japonii (Jindaishi no kenkyū – Studia nad historią epoki boskiej). Wskazał też nowy aspekt studiów nad historią japońskiej myśli badanej w środowisku życia narodu i odzwierciedlonej w literaturze3).

Ponadto znani byli: Naitō Konan (1866-1934) – historyk Chin, założyciel szkoły historiograficznej w Kioto oraz Yanagida Kunio (1875-1962), ceniony jako twórca i prekursor japońskiej etnologii.

***

Kolejne artykuły z cyklu JAPONIA – między cywilizacją i kulturą – już wkrótce!

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.Tzw. potrójna interwencja Rosji, Francji i Niemiec, które zażądały od Japonii, aby zwróciła Chinom półwysep Liatong, zajęty po wygranej  wojnie (1895).
2.Kadowaki, s.391.
3.Zob. Sōkichi Tsuda, An Inquiry into the Japanese Mind as Mirrored in Literature- the Flowering Peiod  of Common People Literature,  compiled by Japanese  National Commission for Unesco published by  Japan Society for the Promotion of Science, Tokio 1070.