Interdyscyplinarność studiów

19.12.2017 5 minuty na przeczytanie artykułu

Fot. pixabay.com/CC0 Public Domain

Interdyscyplinarność to przyszłość i nie ma od niej już odwrotu. To zdanie, mimo że będące oczywistym truizmem jest w pełni zgodne z rzeczywistością, zwłaszcza przyglądając się uważnie temu, jak zachowują się polskie uczelnie. A te coraz odważniej i bardziej ochoczo (w dalszym jednak zbyt ostrożnie i zachowawczo) sięgają po alternatywne rozwiązania, kiedyś będące marginesem polityk kształcenia większości szkół wyższych. Jednym z nich jest tworzenie coraz to nowszych kierunków też międzyuczelnianych czy też międzywydziałowych. Inna rzecz, czy taki kierunek, poza tym, że manewrujący na granicy szeregu dyscyplin naukowych, niesie ze sobą wartość dodaną w postaci świetnie wykształconych absolwentów przygotowanych do pełnienia najbardziej wymagających ról i wykonywania najtrudniejszych i niezwykle potrzebnych zawodów.

 

Studia międzyuczelniane i międzywydziałowe

Coraz liczniejsze kierunki międzyuczelniane to konsekwencja wprowadzenia w Polsce Krajowych Ram Kwalifikacji, które w wielkim skrócie, zmusiły polskie uczelnie do diametralnego przewartościowania swoich decyzji w ramach kształcenia i przeniesienia ciężaru przede wszystkim na osiąganie zakładanych efektów kształcenia, kosztem samego procesu przekazywania wiedzy. Otóż uczelnie mają obecnie pełną dowolność w konstruowaniu kierunków studiów w ramach swojej autonomii, również poprzez przypisanie zakładanych efektów kształcenia do kilku obszarów kształcenia. A obszar kształcenia to zasób wiedzy i umiejętności z zakresu jednego z obszarów wiedzy określonych w przepisach wydanych na podstawie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 14 marca 2003 r. o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki (Dz. U. Nr 65, poz. 595, z poźn. zm.3).  Tym samym kierunek międzyuczelniany może łączyć ze sobą w dowolny sposób wszystkie obszary wiedzy, jakie funkcjonują w polskiej nauce, tj. obszar nauk humanistycznych, nauk społecznych, nauk ścisłych, nauk przyrodniczych, nauk technicznych, nauk rolniczych, leśnych i weterynaryjnych, nauk medycznych i nauk o zdrowiu oraz nauk o kulturze fizycznej oraz obszar sztuki. I tak przykładowo w ostatnich latach stworzone kierunki o charakterze interdyscyplinarnym to np.: kierunek prawno-ekonomiczny, biomatematyka, kognitywistyka, inżynieria biomedyczna, chemia budowlana, inżynieria mechaniczno-medyczna, etnofilologia, czy rewitalizacja miast itp. Co więcej, uczelnia posiadająca co najmniej cztery uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora habilitowanego, może tworzyć indywidualne studia międzyobszarowe (np. jak np. studia pn.: międzywydziałowe indywidualne studia humanistyczne), obejmujące co najmniej dwa obszary kształcenia.

Rozszerzenie możliwości kształcenia interdyscyplinarnego

Zgodnie z art. 10a ustawy — Prawo o szkolnictwie wyższym  — Podstawowe jednostki organizacyjne dwóch lub więcej uczelni, spełniające warunki określone w przepisach wydanych na podstawie art. 9 ust. 3 pkt 1, mogą na podstawie uchwał senatów tych uczelni prowadzić wspólnie kierunek studiów interdyscyplinarnych na określonym poziomie i profilu kształcenia, jeżeli posiadają uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora habilitowanego, każda w ramach innej dyscypliny naukowej lub artystycznej odpowiadającej kierunkowi studiów interdyscyplinarnych. Wskazany przepis jest stosunkowo nowym rozwiązaniem wprowadzonym dopiero na mocy nowelizacji ustawy z dnia 1 października 2014 roku. Jak wielokrotnie podkreślało Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego — Punktem wyjścia dla zmian rozszerzających spektrum kształcenia interdyscyplinarnego była refleksja o realnym rozpoznaniu możliwości kształcenia przy jednoczesnej, coraz silniejszej potrzebie zbliżania do siebie warsztatów różnych dyscyplin np. z dziedziny nauk rolniczych i technicznych, informatyki i biotechnologii czy mechatroniki i medycyny. Jest to kolejny krok w stronę unowocześnienia i uatrakcyjnienia oferty kształcenia. Rozwiązania takie sprzyjają zarazem prowadzeniu badań interdyscyplinarnych1). W pełni popieramy takie stanowisko, tym bardziej że największe sukcesy i najbardziej spektakularne odkrycia odbywają się na styku coraz większej liczby dziedzin zmuszonych do ściślejszej współpracy i głębszego przenikania.

Zasady organizacji kierunku międzyuczelnianego

Wspólne prowadzenie kierunków interdyscyplinarnych przez kilka uczelni to dalej jednak margines rzeczywistości uczelni i nauki. Może to wynikać z obawy przed brakiem precyzyjnych przepisów regulujących to zagadnienie, a także szeregu wątpliwości, które cały czas wiążą się z funkcjonowaniem kierunków międzyuczelnianych, a nawet międzywydziałowych. Na podstawie art.10a ust.2 — Prawo o szkolnictwie wyższym — Sposób prowadzenia studiów, o których mowa w ust. 1, i ich organizację oraz zasady finansowania tych studiów i rozliczania kosztów ich prowadzenia określa umowa zawarta między uczelniami.  Z jednej strony takie brzmienie przepisu pozostawia pełną decyzyjność po stronie zainteresowanych uczelni w sferze ich daleko posuniętych autonomii, z drugiej zaś rodzi liczne wątpliwości i szereg pytań dotyczących bardziej szczegółowych rozwiązań. Porozumienie zawierane między uczelniami powinno regulować wszelkie sprawy dotyczące administrowania odpowiednim kierunkiem międzyuczelnianym, niemniej zdarza się, że rzeczywistość szkół wyższych brutalnie weryfikuje adekwatność postanowień podobnych umów, zwłaszcza w sytuacji, kiedy przepisy ustawy nie nakładają na uczelnie specjalnych, czy też dodatkowych obowiązków w zakresie utworzenia interdyscyplinarnego kierunku studiów.

Dyplom absolwenta kierunku międzyuczelnianego

Jedną z większych wątpliwości jest status absolwenta kierunku międzyuczelnianego oraz jego przypisanie do konkretnej uczelni. W pełni zasadne jest pytanie zadane w interpelacja poselskiej nr 31650 do ministra nauki i szkolnictwa wyższego w sprawie międzyuczelnianych kierunków studiów w brzmieniu — Czy w przypadku międzyuczelnianego kierunku realizowanego przez uczelnię uniwersytecką i techniczną, tj. nadającą stopień licencjata i magistra oraz odpowiednio inżyniera i magistra inżyniera, student będzie dysponował stopniami obydwu uczelni? Innymi słowy czy absolwent takiego kierunku uzyska stopień licencjata i inżyniera oraz w przypadku studiów uzupełniających stopień magistra i magistra inżyniera? Jakie są wymagania i uwarunkowania w tym zakresie2)? W odpowiedzi Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego wskazało, że — każdy kierunek studiów, w tym studiów interdyscyplinarnych, stanowi wyodrębnioną część jednego lub kilku obszarów kształcenia, realizowaną w uczelni w sposób określony przez program kształcenia, a koncepcja kształcenia musi obejmować określony tytuł zawodowy nadawany absolwentom zgodny zrozporządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 11 września 2011 r. w sprawie tytułów zawodowych nadawanych absolwentom studiów, warunków wydawania oraz niezbędnych elementów dyplomów ukończenia studiów i świadectw ukończenia studiów podyplomowych oraz wzoru suplementu do dyplomu (Dz. U. Nr 196, poz. 1167). Nie ma możliwości nadawania „podwójnych” tytułów zawodowych w zależności od typu uczelni. Uczelnie określają wspólnie jeden program kształcenia, w tym efekty kształcenia. Opis zakładanych efektów kształcenia dla kierunku studiów kończących się uzyskaniem tytułu zawodowego inżyniera lub magistra inżyniera uwzględniać musi pełny zakres efektów kształcenia dla studiów o profilu ogólnoakademickim lub praktycznym, prowadzących do uzyskania kompetencji inżynierskich, określonych w przepisach wydanych na podstawie art. 9 ust. 1 pkt 2 ustawy3).

Interdyscyplinarność kształcenia na studiach trzeciego stopnia

Interdyscyplinarność to rzecz jasna nie tylko domena studiów I i II stopnia oraz jednolitych studiów magisterskich, ale także studiów doktoranckich. To właśnie ten etap nauki powinien pokazać, jak wiele możliwości tworzenia nietuzinkowych projektów daje interdyscyplinarność nauki i szkolnictwa wyższego. Otóż Ustawa o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki z dnia 14 marca 2003 r. (Dz.U. Nr 65, poz. 595) od nowelizacji z 2014 roku określa zasady przygotowywania interdyscyplinarnych rozpraw doktorskich i przeprowadzania wspólnych przewodów doktorskich w zakresie jednej lub kilku dyscyplin naukowych. Mianowice zgodnie z art. 14a ust.1 — Przewody doktorskie, w ramach których są przygotowywane: 1) rozprawy doktorskie w zakresie określonej dyscypliny naukowej, 2) interdyscyplinarne rozprawy doktorskie — mogą być przeprowadzane wspólnie w zakresie jednej lub kilku dyscyplin naukowych.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017

   [ + ]

1.http://www.sejm.gov.pl/sejm7.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=549DC215
2, 3.Ibid.