Gwarancja zatrudnienia naukowca. Umowa przedwstępna do umowy o pracę

03.04.2018 6 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Coraz częstszym zjawiskiem, z jakim spotykają się zarówno studenci, jak i doktoranci, jest poszukiwanie przez przedsiębiorstwa najlepszych młodych naukowców, którym proponują już w trakcie studiów nawiązanie dalszej współpracy. Na podstawie przygotowanych umów, przyszły pracodawca zobowiązuje się zatrudnić studentów/doktorantów po ukończeniu nauki i uzyskaniu tytułu magistra/doktora jako pracownika swojej firmy zgodnie z nabytymi kwalifikacjami. Problem pojawia się wówczas, kiedy obiecane zatrudnienie nie zostaje zrealizowane, a wskazani naukowcy pozostają z niczym, zwłaszcza kiedy wybór swojej specjalności ściśle powiązali z przyszłym, wydawałoby się pewnym zatrudnieniem. Dzisiaj pochylimy się nad charakterystyką takiej umowy, by w kolejnej części przedstawić skutki prawne odmowy wykonania umów zawieranych z młodymi naukowcami wraz ze wskazaniem możliwych zachowań, jakie mogą podjąć pokrzywdzeni w takim przypadku studenci i doktoranci.

 

Zachowanie przedsiębiorców/pracodaców

Przedsiębiorcy często zawierają umowy zapewniające zatrudnienie nawet kilkudziesięciu najlepszym absolwentom, zobowiązując ich jednocześnie do ukończenia studiów zgodnie z terminem założonym w programie nauczania dla danego kierunku, uzyskania tytułu magistra lub doktora w roku ukończenia studiów i podjęcia zatrudnienia w określonym terminie od uzyskania tytułu magistra/doktora. Umowa przewiduje najczęściej, tryb odstąpienia od niej wskazując, że może być rozwiązana za porozumieniem stron, czy też zastrzegając prawo rozwiązania umowy z odpowiednim okresem wypowiedzenia.

W olbrzymiej większości młodzi naukowcy, którzy zdecydowali się zawrzeć wskazane umowy, spełniają wszystkie nałożone na ich mocy zobowiązania, tj. obronili prace magisterskie/doktorskie i uzyskali wymagane tytuły naukowe. Jednak po złożeniu odpowiedniego oświadczenia informującego o ukończeniu studiów oraz gotowości podjęcia pracy zgodnie z umową, potwierdzając jednocześnie uzyskanie niezbędnych kwalifikacji, często są informowani, o tym, że ze względu na m.in., brak odpowiedniej decyzji organów zarządzających firmą, trudną sytuację ekonomiczno-finansową, rozpoczęte działania restrukturyzacyjne, czy też zmianę sposobu zarządzania spółką, wskazane umowy zostają wypowiedziane. Dopuszczalność takiego zachowanie przedsiębiorcy budzi liczne zastrzeżenia, przede wszystkim ze względu na specyfikę, jaką przybiera wskazana umowa.

Charakter zawieranej umowy

Otóż wskazać należy, że w omawianym przypadku mamy do czynienia z ewidentną umową przedwstępną do przyszłej umowy o pracę, niezależnie od tytułu samej umowy przedłożonej naukowcom. Jest to bardzo ważne, ponieważ instytucja umowy przedwstępnej wiąże się z szeregiem konsekwencji, z którymi każdy student oraz doktorant znajdujący się w podobnej sytuacji, powinien się zapoznać. Otóż umowę przedwstępną reguluje kodeks cywilny, który w art. 389 ust.1 wskazuje, że —  umowa, przez którą jedna ze stron lub obie zobowiązują się do zawarcia oznaczonej umowy (umowa przedwstępna), powinna określać istotne postanowienia umowy przyrzeczonej. Istotę umowy przedwstępnej stanowi tym samum swoiste przyrzeczenie zawarcia w przyszłości oznaczonej precyzyjnie umowy, w omawianej sprawie umowy o pracę. I, mimo że kodeks pracy nie reguluje wprost umowy przedwstępnej do umowy o pracę, to zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie przyjęto dopuszczalność takiego rozwiązania. Należy pochwalić takie działanie, ze względu na dużą wartość dopuszczalności, zawierania takich umów, które w swojej istocie prowadzą do zabezpieczenia interesów zarówno pracodawcy poszukującego najlepszych kandydatów do pracy, jak i pracownika zapewniając mu w przyszłości pożądane zatrudnienie1).

Co niezwykle istotne, ważność umowy przedwstępnej jest uzależniona od jej treści. Aby strony mogły skutecznie domagać się zawarcia umowy o pracę wskazanej w umowie przedwstępnej, taka umowa musi zawierać, co najmniej istotne postanowienia umowy przyrzeczonej, w omawianym przypadku umowy pracę. Przyjmuje się, że postanowienia istotne umowy o pracę, to obok danych dotyczących stron umowy (np. imię, nazwisko, adres przyszłego pracownika oraz nazwa i siedzibę pracodawcy), w szczególności:

  • rodzaj umowy o pracę (np. na czas określony, bezterminowa),
  • rodzaj pracy (stanowisko, funkcja, charakter wykonywanych obowiązków),
  • miejsce wykonywania pracy (np. siedziba pracodawcy, oddziały zamiejscowe),
  • wymiar czasu pracy (np. pełen etat, 1/2 etatu),
  • warunki płacy (np. wysokość wynagrodzenia, dodatki funkcyjne, premie, prowizje)

Tym samym każdy naukowiec, który decyduje się na zawarcie umowy przedwstępnej, powinien zbadać przed przystąpieniem do niej, czy zawiera one wskazane elementy. W przypadku ich braku, każda ze stron będzie mogła powołać się na nieważność umowy, co w konsekwencji oznacza brak obowiązku zawarcia przyrzeczonej umowy o pracę. Warto jeszcze zaznaczyć, że w orzecznictwie przyjmuje się, że określenie istotnych postanowień umownych w samej umowie przedwstępnej nie zawsze jest koniecznie. Strony mogą co do zasady określić jedynie sposób ustalenia istotnych postanowień umowy przyrzeczonej w przyszłości. Niemniej przyjęta metoda precyzująca treść umowy w przyszłości musi mieć jednak charakter obiektywny oraz być mechanizmem dającym się zastosować bez względu na wolę stron i bez ich udziału2).

Termin zawarcia umowy przedwstępnej

Umowa przedwstępna o pracę zawierana z naukowcem, praktycznie zawsze jest umową terminową. Oznacza to, że okres trwania takiej umowy jest ograniczony w czasie przez podanie konkretnej daty, odpowiedniego przedziału czasowego, a nawet wskazanie przyszłego i pewnego zdarzenia, które z założenia i przy rozsądnej ocenie sytuacji powinno nastąpić3). W omawianym przypadku będzie to rzecz jasna ukończenie studiów (z dookreśleniem, iż musi ono nastąpić zgodnie z terminem określonym w programie nauczania dla danego kierunki) oraz obrona pracy magisterskiej, inżynieryjnej, czy też doktorskiej (z dookreśleniem, iż musi ona nastąpić w roku ukończenia studiów). Wskazanie, że umowa przedwstępna o pracę ma charakter umowy terminowej, jest niezwykle ważne, ponieważ tego typu zobowiązania ze swej istoty nie mogą być co do zasady, zakończone przez wcześniejsze ich wypowiedzenie. Pomimo tego, w olbrzymiej liczbie przypadków umowy przedwstępne zawierają odpowiednie postanowienia, dopuszczające możliwość wcześniejszego odstąpienia.

Praktyka stosowania prawa pokazuje jednak, że coraz częściej korzystanie z tego uprawnienia nie zawsze stanowi naruszenie prawa. Jednak dopuszczalność wcześniejszego odstąpienia od umowy przedwstępnej jest najczęściej obostrzona wskazaniem katalogu przyczyn, które mogą usprawiedliwić jej wypowiedzenie. Zatem dopuszcza się jednostronne odstąpienie od umowy przedwstępnej, ale tylko wyjątkowo i tylko w przypadku wskazania przyczyn uzasadniających taki krok.

Co więcej, przyjmuje się, że nie mogą to być żadne przyczyny, lecz muszą być one ważne/istotne w danych stosunkach, w szeroko rozumianym znaczeniu „ważności”. Konieczność istnienia doniosłości przyczyny wypowiedzenia umowy przedwstępnej o pracę ma na celu wyeliminowanie sytuacji, w której strony wymieniają najbardziej błahe lub bardzo nieprecyzyjne i ogólne powody wypowiedzenia, oraz zawęzić krąg okoliczności, w których możliwe jest dokonanie wypowiedzenia umowy zawartej na czas oznaczony. Trudno jednoznacznie wskazać jaka przyczyna w relacji naukowiec-przedsiębiorstwo mogłaby zostać uznana za ważną w danych stosunkach. Przykładowo trudna sytuacja finansowa danej firmy, czy też bliżej nieokreślone działania restrukturyzacyjne, z perspektywy młodego naukowca, która poświęcił kilka lat, żeby uzyskać tytuł niezbędny do podjęcia danej pracy, wydają się wyjątkowo nieprzekonującym argumentem. Jednak nie dające się przewidzieć działania przyrody, które faktycznie doprowadziły do praktycznego zatrzymania działalności danego przedsiębiorcy, już za ważną przyczynę uchodzić by mogły. Oczywiście ostateczna ocena każdej sytuacji zależy od sądu, jeżeli miałoby dojść do sporu między stronami umowy przedwstępnej.

W ramach ostrożnej analogii do innych instytucji prawnych należy również wskazać, że brak zamieszczenia w treści umowy katalogu ważnych przyczyn umożliwiających wypowiedzenie przedwstępnej umowy o pracę, można uznać za naruszenie bezpieczeństwa obrotu, a także dobrze przyjęty interes stron. Tym samym umowa przedwstępna o określonym czasie trwania, jeżeli nie przewiduje żadnych powodów jej wcześniejszego rozwiązania, wymaga dodatkowej ochrony poprzez faktyczne uniemożliwienie jej swobodnego wypowiedzenia4). Czyli wobec przedsiębiorcy, który wypowiada przedwstępną umowę o pracę przyrzeczoną studentowi/doktorantowi na podstawie treści umowy nieprzewidującej okoliczności usprawiedliwiających odejście od realizacji zwartego zobowiązania, można podnieść zarzut nieważności takiego postępowania i w konsekwencji domagać się odpowiedniego zachowanie od przedsiębiorcy/pracodawcy.

Zaznaczyć również należy, że upływ terminu określonego w umowie przedwstępnej nie powoduje wygaśnięcia zobowiązania do zawarcia umowy przyrzeczonej. Wskazany termin nie jest absolutnie terminem końcowym niwelującym możliwość dochodzenia swoich praw. Konsekwencje upływu terminu są zupełnie inne, a mianowicie z jego nastąpieniem wiążę się powstanie roszczenia o zawarcie umowy przyrzeczonej, a także rozpoczęcie biegu przedawnienia oraz roszczeń związanych z nie zawarciem umowy przyrzeczonej5).

   [ + ]

1.uchwała SN z dnia 21 czerwca 1972 roku III PZP 13/72
2.wyrok SN z dnia 25 czerwca 2008 roku III CSK 20/08
3, 5.http://czasopisma.beck.pl/monitor-prawa-pracy/aktualnosc/konsekwencje-zawarcia-przedwstepnej-umowy-o-prace/
4.Por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 16 stycznia 2015 roku I ACa 669/14