Gwarancja zatrudnienia naukowca. Odmowa wykonania umowy przedwstępnej do umowy o pracę

23.04.2018 5 minuty na przeczytanie artykułu

Kontynuujemy rozważania dotyczące gwarancji zatrudnienia naukowców, skupiając się jednak tym razem na konkretnych skutkach odmowy przyrzeczonego zatrudnienia. Przedstawimy także możliwości zachowania, jakie mogą podjąć pokrzywdzeni w takim przypadku studenci i doktoranci.

 


Skutki umowy przedwstępnej 

Zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami obietnica zatrudnienia młodego naukowca w przyszłości jest ewidentną umową przedwstępną do przyszłej umowy o pracę. Wobec tego skutki uchylania się od zawarcia umowy przyrzeczonej są regulowane w przepisach regulujących właśnie umową przedwstępną. Otóż art. 390 Kodeksu Cywilnego wskazuję, że —  Jeżeli strona zobowiązana do zawarcia umowy przyrzeczonej uchyla się od jej zawarcia, druga strona może żądać naprawienia szkody, którą poniosła przez to, że liczyła na zawarcie umowy przyrzeczonej. Strony mogą w umowie przedwstępnej odmiennie określić zakres odszkodowania. Dodatkowo — gdy umowa przedwstępna czyni zadość wymaganiom, od których zależy ważność umowy przyrzeczonej, w szczególności wymaganiom co do formy, strona uprawniona może dochodzić zawarcia umowy przyrzeczonej. Tym samym istnieją zasadnicze dwa skutki uchylania się przez stronę zobowiązaną od zawarcia umowy przyrzeczonej: odszkodowanie i dochodzenie zawarcia umowy przyrzeczonej.

Odszkodowanie

Odszkodowanie uznaje się zasadniczo za skutek słabszy spośród tych dwóch, ze względu na to, że jego rola sprowadza się jedynie do rekompensaty strat, które młody naukowiec poniósł, licząc na przyszłe zatrudnienie.  Nie dochodzi w tym przypadku do obiecanego zawarcia umowy o pracę i tym samym pokrzywdzony musi mieć prawo do odpowiedniej rekompensaty. Istotne jest to, że żądanie naprawienia szkody obejmują zarówno straty poniesione, jak i korzyści utracone, które naukowiec poniósł przez to, że liczył na zawarcie umowy o pracę. Taki stan rzeczy niesie ze sobą bardzo poważne konsekwencje. Otóż wysokość omawianego odszkodowania obejmuje wszystkie koszty, które ponieśli studenci/doktoranci, licząc na realizację przyrzeczonej umowy. A skoro wszystkie koszty to również te, które obejmują wydatki i utracone korzyści związane z podjęciem i odbyciem studiów na poszczególnych kierunkach, których absolwenci podpisali omawiane umowy przedwstępne. Co do zasady studenci/doktoranci konkretnych kierunków decydowali się na podjęcie danych studiów tylko dlatego, że określony przedsiębiorca zobowiązał się do ich zatrudnienia bezpośrednio po ukończonych studiach. Brak wiążącej deklaracji zatrudnienia bez wątpienia skutkowałby decyzją o wyborze innej ścieżki kariery, innego kierunku, czy też podjęcia pracy poza środowiskiem naukowym. Szkoda w postaci straconych lat nauki, zdobycie wykształcenia w niewłaściwym zakresie, czy inne bezpośrednio związane z nauką wydatki, mogą stanowić bardzo mocną podstawę do dochodzenia odpowiedniego odszkodowania. Co więcej, odmowa zatrudnienia wiążę się także z dodatkowymi problemami związanymi z nauką na bardzo specyficznych kierunkach i specjalizacjach. Przedsiębiorcy najczęściej oferują zatrudnienie absolwentom kierunków wysoce specjalistycznych, którzy mają bardzo ograniczone możliwości skutecznego poszukiwania pracy. Zdobyta na nich wiedza ma być odpowiedzą, na zapotrzebowanie odpowiedniego obszaru terytorialnego czy też pojedynczych firm, skupionych na odpowiednim wycinku działalności gospodarczej. Tym samym młody naukowiec, który zdobył takowe wykształcenie i który nie został mimo to, zatrudniony u danego przedsiębiorcy traci podwójnie. Po pierwsze poniósł koszty nauki, która ostatecznie nie skończyła się zgodnie z zawartą umową, a po drugie zdobyte w ten sposób umiejętności nie mają praktycznej wartości dla większości innych potencjalnych pracodawców. Znalezienie odpowiedniego zatrudnienia adekwatnego do kwalifikacji będzie zatem praktycznie niemożliwe, co powinno mieć rzecz jasna przełożenie na ostateczną wysokość potencjalnego odszkodowania.

Dochodzenie zawarcia umowy przyrzeczonej

Silniejszym skutkiem odmowy wykonania umowy przedwstępnej do umowy o pracę z naukowcem, jest z kolei dochodzenie zawarcia umowy definitywnej o pracę. Otóż jeżeli umowa przedwstępna spełnia wymagania, od których zależy ważność umowy przyrzeczonej, w szczególności wymaganiom co do formy, strona uprawniona może dochodzić zawarcia umowy przyrzeczonej. Tym samym, gdy nasza umowa przedwstępna zawiera istotne postanowienia umowy o pracę (rodzaj umowy o pracę, rodzaj pracy, miejsce wykonywania pracy, wymiar czasu pracy, warunki płacy, termin zawarcia umowy o pracę) oraz została zawarta w formie pisemnej, to wówczas możemy żądać zawarcia obiecanej nam umowy.  Jest to niezwykle ważne, ponieważ gdyby umowa przedwstępna wystąpiła w postacie jedynie ustnego umówienia się z młodym naukowcem na przyszłe zatrudnienie, to wyłącznym dopuszczalnym uprawnieniem byłoby domaganie się naprawienia szkody poniesionej przez to, że strona liczyła na zawarcie umowy przyrzeczonej. Umowy ustne, zwłaszcza związane ze stosunkiem pracy zdarzają się niezwykle rzadko, jednak w dalszym ciągu występują w obrocie i można się z nimi w dalszym ciągu spotkać. Tym bardziej należy podkreślić, aby umowa przedwstępna o pracę była zawarta właśnie na piśmie.

Najczęstsze wątpliwości

Pierwszą wątpliwością młodego naukowca, która pojawia się w sytuacji niewypełnienia umowy przedwstępnej, jest pytanie, czy w ogóle z tego typu umową mamy w danych okolicznościach do czynienia. Należy podkreślić to po raz kolejny, to treść umowy, a nie jej nazwa decydują o jej prawnym bycie. Jeżeli więc nasza umowa jest inaczej zatytułowana, a nawet jeżeli w ogóle nie posługuje się pojęciem umowy przedwstępnej, to i tak, jeżeli spełnia określone przesłanki, taką umowę będzie. Zawsze w momencie jakichkolwiek wątpliwości należy dokonać niezbędnej analizy brzmienia poszczególnych fragmentów umowy. Jedno z przykładowych postanowień takiej umowy może brzmieć — Pracodawca zobowiązuje się zatrudnić Pana/Panią po ukończeniu studiów III stopnia na uczelni […] i uzyskaniu stopnia doktora w specjalności […] w charakterze pracownika działu badań, zgodnie z nabytymi kwalifikacjami. Takie brzmienie umowy jest wyraźnym zobowiązaniem przyszłego pracodawcy do zatrudnienia określonych doktorów na podstawie umowy o pracę. Należy zaznaczyć, że w powyższym przykładzie również wskazano termin do zawarcia umowy przyrzeczonej, ale poprzez wskazanie przyszłego zdarzenia w postaci ukończenia studiów doktoranckich, bez podawania konkretnej daty dziennej. Tego typu postanowienie najczęściej pojawia się w umowie z naukowcami, ze względu na to, że trudno wskazać precyzyjnie termin obrony pracy doktorskiej, czy pracy magisterskiej. Niemniej, powinno to wystarczyć, aby uznać, że tak skonstruowana umowa przedwstępna wskazuje także konieczne postanowienia umów o pracę.

Najczęściej krzywdzącymi postanowieniami w umowie są jednak te regulujące kwestie wypowiedzenia. We wcześniejszych publikacjach wskazywaliśmy, że odstąpienia od umowy przedwstępnej powinno być ograniczone obowiązkiem wskazania przyczyn, które mogą usprawiedliwić jej wypowiedzenie. Przy czym przyczyny te muszą być istotne, niedające się przewidzieć i w pełni uzasadniające podjęcie takiego kroku. Niemniej najczęściej spotykanym postanowieniem jest treść o przykładowym brzmieniu — Umowa może być rozwiązana na mocy porozumienia stron. Strony zastrzegają sobie również prawo rozwiązania niniejszej umowy za 2-miesięcznym wypowiedzeniem. Podobne brzmiące postanowienia trudno uznać za ważne zastrzeżenie prawa wypowiedzenia omawianej umowy. Nie widzimy tutaj nawet ogólnie zakreślonych przyczyn czy podstaw do ich odnalezienia, których zaistnienie mogłoby dawać jakąś podstawę do wypowiedzenia umowy. Tym samym, jeżeli młody naukowiec otrzyma oświadczenie o wypowiedzeniu umów z powodu przykładowo ciężkiej sytuacji finansowej swojego potencjalnego pracodawcy, w przypadku podobnej treści postanowienia o wypowiedzeniu, to powinniśmy uznać, że takie wypowiedzenie nie może stanowić skutecznego prawnie rozwiązania. W konsekwencji możemy stwierdzić, że w takiej sytuacji naukowcy, którzy podpisali umowy przedwstępne do umów o pracę, mają prawo żądać od pracodawcy albo zapłaty odszkodowania, albo zawarcia przyrzeczonych umów o pracę.