Dobre i złe praktyki w konkursach na stanowiska nauczycieli akademickich

18.12.2018 5 minuty na przeczytanie artykułu
Poznaj swoje prawa... i obowiązki

Autor: Nieszka (Praca własna) [CC BY-SA 3.0 pl (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/deed.en)], Wikimedia Commons

Nieustannie wyczekując pierwszych ostatecznie podjętych decyzji co do kształtu szkół doktorskich na poszczególnych polskich uczelniach, należy podkreślić, że nowa struktura systemu nauczania młodych naukowców to dopiero początek na drodze do udoskonalenia mocno zaniedbanej sytuacji doktorantów.  Zdobycie stopnia naukowego doktora faktycznie dopiero rozpoczyna przygodę z nauką na najwyższym poziomie. Jednak w polskiej rzeczywistości nierzadko wiążę się to z olbrzymią frustracją i poczuciem niesprawiedliwości, zważywszy na zastałe od lat nieprzejrzyste i niesprawiedliwe zasady naboru na stanowiska naukowe, naukowo-dydaktyczne oraz dydaktyczne. Niestety, ale trudności z uzyskaniem awansu najmłodszych naukowców są na polskich uczelniach codziennością i jednym z największych problemów, których ostatecznym skutkiem jest, m.in. emigracja najzdolniejszych polskich absolwentów i podejmowanie pracy w zagranicznych placówkach naukowych lub przedsiębiorstwach.

 

Konieczność zmiany tego zjawiska dostrzegła Rada Młodych Naukowców zaznaczając, że większość potencjalnych kandydatów rezygnuje z udziału w procesach rekrutacji, obawiając się nieuczciwego rozstrzygnięcia postępowania konkursowego, proponując jednocześnie katalog dobrych praktyk w konkursach na stanowiska nauczycieli akademickich oraz wykazując te najbardziej krzywdzące. Dzisiaj właśnie
o wskazanych propozycjach.

Obecne problemy

Według raportu — Potrzeby i oczekiwania młodych naukowców związane z rozwojem zawodowej kariery naukowej1), ponad jedna trzecia młodych naukowców (34,6%) nie rozważa pracy w sektorze akademickim na rynku międzynarodowym, ale aż 65,4% młodych naukowców bierze pod uwagę podjęcie pracy za granicą. Wskazują także na główne czynniki stanowiące dla nich barier na rynku krajowym, tj.: konieczność porzucenia pracy naukowej (np. doktoratu) na rzecz innych obowiązków zawodowych, niski procent sukcesu w pozyskiwaniu grantów, stypendiów, konkursów, brak wsparcia ze strony instytucji z zakresu przygotowania aplikacji grantowych, stypendialnych, konkursowych oraz właśnie niedostateczna rzetelność konkursów o pracę w instytucjach naukowych.

Raport wyraźnie pokazał, że świadomość wskazanego zjawiska jest powszechna, co niestety nie przekłada się na jej niwelowanie. By móc stwierdzić, z jak fatalnym w skutkach zjawiskiem mamy do czynienia, wystarczy przytoczyć kilka przykładowych wypowiedzi respondentów (w badaniu wzięło udział 477 respondentów, z czego blisko 84% to młodzi naukowcy), np.:

  • fikcyjne konkursy na stanowiska opłacane ze środków własnych uczelni, z wymogami pisanymi pod konkretne osoby […], zbyt częste „zmiany reguł w trakcie gry” dotyczące zatrudnienia;
  • konkursy organizowane „pod konkretną osobę” lub brak konkursów w ogóle przez wiele lat;
  • ustawianie konkursów na stanowiska pracy, czyli dopasowywanie wymogów w konkursie pod określonego kandydata2).

Problem pogłębia dodatkowo wyraźna niechęć środowiska naukowców do wprowadzenia zakazu zatrudniania wypromowanych doktorów na uczelniach, na których uzyskali stopień doktora. Od lat podnoszona jest propozycja wprowadzenia obowiązku podjęcia pracy na innej uczelni niż macierzysta, niemniej warunki społeczne i więzi rodzinne, stanowią zbyt dużą przeszkodę do jej realizacji. Trudno sobie wyobrazić, aby zmuszać młodego doktora do przeprowadzki, w sytuacji, chociażby założenia rodziny w danym mieście. Młodzi naukowcy mają już wystarczająco dużo utrudnień z planowaniem życia rodzinnego. Wystarczy spojrzeć na brak stabilizacji finansowej; zbyt małą ilość umów o pracę na czas nieokreślony; brak widoków na dostanie kredytu, ze względu na zatrudnienie jako wykonawcy lub kierownicy projektu jedynie na czas jego trwania; dotychczasowy brak wsparcia finansowego przez okres studiów doktoranckich. Brak niezależności finansowej przy jednoczesnym oczekiwaniu dużej mobilności jest w polskich warunkach niemożliwe do pogodzenia i bardzo utrudniałoby rozwój naukowy. Dlatego też koniecznie jest wypracowania innych sposobów na przeciwdziałanie nadużyciom przy obsadzaniu stanowisk w polskim środowisku naukowym3).

Dobre praktyki w konkursach na stanowiska nauczycieli akademickich

Rada Młodych Naukowców w uchwale z dnia 27 sierpnia 2018 r. w sprawie rzetelnych konkursów w nauce zaproponowała wypracowanie polskich reguł, na wzór zawartych w Europejskiej Karcie Naukowca, które stanowiłyby punkt wyjścia i pewien konieczny katalog procedur konkursowych na stanowiska pracy w polskich uczelniach wyższych i innych jednostkach naukowych. Rada podkreśliła dodatkowo, że w jej opinii — statuty uczelni wyższych w zakresie konkursów na stanowiska nauczycieli akademickich powinny respektować ogólne zasady, które powinny być wyrażone w formie rozporządzenia.  Niezależnie od stosunku do tej propozycji, wskazana zmiana raczej nie ma szans na realizację w najbliższym czasie, ze względu na brak odpowiednich uregulowań ustawowych.

Podstawową propozycją dobrej praktyki w zakresie usamodzielniania się młodych pracowników naukowych jest — wzmocnienie roli adiunkta jako lidera grupy badawczej, co odzwierciedlałoby typową ścieżkę kariery młodego zdolnego badacza w najlepszych zagranicznych jednostkach (np. assistant professor w USA lub w Holandii).  W ramach tej propozycji adiunkt miałby mieć zapewniony swobodny dostęp do infrastruktury uczelni i pełnię praw zasiadania w jej gremiach decyzyjnych na takich samych zasadach, jak pozostali pracownicy naukowi. Ponadto RMN postuluje całkowitą rezygnację z zatrudniania na tym stanowisku osób, które nie będą liderami grup badawczych, a także uwzględnienie w wymaganiach na stanowisko adiunkta obowiązek odbycia stażu/ów w zagranicznych placówkach naukowych w łącznym, minimum rocznym wymiarze.

Katalog nieuczciwych praktyk stosowanych podczas konkursów na stanowiska nauczycieli akademickich

Źródłem obaw przedstawicieli młodej nauki, jest w obecnym układzie art. 119 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce w brzmieniu — Nawiązanie z nauczycielem akademickim pierwszego stosunku pracy w danej uczelni publicznej, na czas nieokreślony lub określony dłuższy niż 3 miesiące, w wymiarze przekraczającym połowę pełnego wymiaru czasu pracy, następuje po przeprowadzeniu otwartego konkursu. Tryb i warunki przeprowadzania konkursu określa statut. Takie brzmienie przepisu przekazuje uczelniom olbrzymią swobodę, a nawet wyłączne prawo do decydowania o trybie i warunkach przeprowadzania konkursów na stanowiska asystenta i adiunkta, co rodzi usprawiedliwioną obawę, że większość dotychczasowych patologii, w dalszym ciągu będzie hamowała rozwój młodych naukowców4).

Za najbardziej nieuczciwe praktyki stosowane podczas konkursów na stanowiska nauczycieli akademickich z pewnością należy uznać:

  • błędnie formułowane ogłoszenia o pracę, np. brak zakresu obowiązków lub wysokości wynagrodzenia, w tym brak jasno zdefiniowanej struktury zatrudnienia w jednostkach naukowych;
  • nadmierne procedury biurokratyczne, w tym wymaganie dołączania do wniosków konkursowych dziesiątek dokumentów dublujących niedające się do końca zweryfikować informacje;
  • zbyt szeroki zakres konkursu oraz brak informacji zwrotnej o przyjęciu zgłoszenia w konkursie;
  • zorientowanie konkursów pod wybraną osobę, z innych przyczyn niż merytoryczne;
  • zatrudnianie ze środków budżetowych osób do konkretnych, istniejących grup badawczych lub pracowni/katedr/instytutów jako ukryta i tymczasowa forma zastąpienia stanowiska asystenta;
  • niewłaściwe obsadzenie komisji konkursowych nierzadko obarczonych konfliktem interesów z osobami startującymi w konkursie;
  • niejasne procedury konkursowe oraz kryteria oceny kandydatów, np. brak protokołów przesłuchań lub odmowa ich udostępniania przez jednostkę, zbyt wysoka waga subiektywnej oceny członków komisji, brak określonych wytycznych;
  • mała mobilność absolwentów uczelni skutkując kontynuowaniem kariery na uczelni macierzystej, co w oczywisty sposób wyłącza bezstronność oceny kandydatów
  • brak należytej promocji ogłoszeń o otwartych konkursach w centralnej bazie (bazaogloszen.nauka.gov.pl)5).

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1.„Potrzeby i oczekiwania młodych naukowców związane z rozwojem zawodowej kariery naukowej”, 2018, Raport z badania społecznego przeprowadzonego wśród polskich naukowców w ramach Projektu Naukowiec finansowanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz z programu Unii Europejskiej w zakresie badań naukowych i innowacji Horyzont 2020.
2, 4, 5.Ibid.
3.http://rmn.org.pl/wp-content/uploads/2018/08/Uchwała-Rady-Młodych-Naukowców-nr-VI-15-z-dnia-27-sierpnia-2018-r.-w-sprawie-rzetelnych-konkursów-w-nauce.pdf