Deklaracja DORA a polska nauka

22.01.2019 4 minuty na przeczytanie artykułu

San Francisco Declaration on Research Assessment (DORA) to niezwykle istotny dokument z perspektywy krajów chcących dołączyć do grupy państw zmierzających do właściwego określenia sposobów oceny doskonałości naukowej i jakości prowadzonej nauki jako takiej. DORA — została sformułowana 16 grudnia 2012 r. podczas dorocznego spotkania The American Society for Cell Biology (ASCB). Wśród jej pierwszych sygnatariuszy znalazło się 78 organizacji, w tym podmioty finansujące badania, jednostki naukowe i akademickie, czasopisma, fundacje oraz towarzystwa naukowe, jak również 154 naukowców (wśród nich wielu laureatów Nagrody Nobla) i innych osób związanych z nauką, np. redaktorzy naczelni prestiżowych czasopism naukowych. Obecnie pod deklaracją widnieją podpisy 667 organizacji oraz ponad 13 tysięcy osób z całego świata. Wśród polskich sygnatariuszy jest również Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej1). Warto przypomnieć o istnieniu Deklaracji z San Francisco zwłaszcza w obliczu zmian, jakie obecnie dokonują się w polskim szkolnictwie wyższym i nauce, które również w założeniu mają walczyć ze wszechobecną „punktozą” i promować naukową wartość pracy polskich badaczy, nie promując bylejakości i masowości badawczej.

 

Czym jest DORA

DORA jest przede wszystkim swoistym manifestem naukowców zmęczonych ocenianiem pracy swojej i swoich kolegów pod kątem kryteriów ilościowych. W myśl postulatów zawartych w Deklaracji, pragną oni doprowadzić do stanu, kiedy wyniki naukowe będą dokładnie mierzone i mądrze oceniane — najważniejszym założeniem Deklaracji jest postulat oceniania badań naukowych prowadzonych przez uczonych przede wszystkim na podstawie kryteriów merytorycznych, nie zaś ilościowych. Podstawą oceny badacza, dokonywaną przy okazji jego awansu lub starania się o środki na badania naukowe, powinna być zatem oryginalności osiągnięć naukowych i ich wpływ na rozwój dziedziny naukowej, a nie parametry bibliometryczne takie jak np. Impact Factor2). A kryteria merytoryczne powinny być stosowane zarówno w procesie przyznawania środków na prace badawcze, jak i przy okazji decydowania o awansie naukowców3)

Niezwykle cieszy fakt, że coraz więcej przedstawicieli polskich środowisk naukowych zauważa potrzebę dołączenia do sygnatariuszy Deklaracji z San Francisco. Do Fundacji Polskiej Nauki, która podjęła decyzję o podpisaniu DORA już w 2014 roku, dołączyło ostatnio Narodowe Centrum Nauki. W październiku 2018, w wyniku podpisania przez Dyrektora NCN prof. Zbigniewa Błockiego, po pozytywnym zaopiniowaniu przez Radę, NCN zostało jednym z sygnatariuszy deklaracji. Miejmy nadzieję, że w przyszłości podobną decyzję podejmą kolejne organizacje kształtujące obraz polskiej nauki. Warto również zaznaczyć, że zarówno FNP, jak i NCN wielokrotnie podkreślały, że głównym powodem podpisania DORA jest niepokojąca i fatalna w skutkach tendencja do określania wartości poszczególnych prac naukowych praktycznie tylko na podstawie oceny, jaką posiada czasopismo publikujące ich dzieła. Oczywiście od lat ustalony jest kanon najbardziej wartościowych wydawnictw, w których publikacja jest olbrzymim wyróżnieniem (np. Science, Nature), niemniej głównym aspektem decydującym o wartości publikacji powinna być jej czysto merytoryczna wartość, indywidualna oryginalność i waga ustalonych wniosków, sugestii, idei, propozycji etc4).

 

Główne założenia DORA

Omawiając treści zawarte w Deklaracji z San Francisco, konieczne jest zaznaczenie jego głównych założeń zawierających pewien katalog propozycji zmierzających do właściwego uregulowania zasad i procedur oceny pracy badawczej. Podzielone one zostały na zespół generalnych zasad właściwych systemowi nauki rozumianemu jako zespół wszystkich środowisk ją tworzących oraz na katalog założeń skierowanych bezpośrednio do kilku grup adresatów, opartych na indywidualnych spostrzeżeniach (są to kolejno agencje finansujące badania, instytucje naukowe, wydawcy czasopism naukowych, organizacje dostarczające wskaźniki oraz naukowcy).

  1. Zalecenia ogólne

Ogólne rekomendacje przede wszystkim zmierzają do ograniczenia, a nawet całkowitego wyeliminowania stosowania wskaźników opartych na dziennikach, takich jak Journal Impact Factors, w odniesieniu do finansowania, mianowania i promocji nauki. To jednostkowa ocena artykułów badawczych opierająca się na rzetelnej analizie zastosowanej metodologii, sposobie jej przeprowadzenia i innych solidnych podstawach podlegających uczciwym zasadom naukowej analizy, powinny być właściwą podstawą opisania wartości pracy naukowca.  Oczywiście renoma pisma publikującego pracę naukową ma także olbrzymią wartość, ale nie powinna ona przesądzać o bezrefleksyjnym uznaniu danego artykułu, projektu, idei etc. za mniej lub bardziej wartościową5)

  1. Zalecenia dla agencji finansujących badania

DORA postuluje, aby podmioty finansujące badania precyzyjniej i czytelniej określały kryteria stosowane w ramach oceny wnioskodawców starających się o poszczególne dotacje, oraz aby wyraźniej nagradzały wartość indywidualnej pracy naukowca, nierzadko niedocenianej, kosztem wskaźników publikacji lub tożsamości czasopisma. Ponadto agencje powinny brać pod uwagę szersze spectrum oddziaływania wyników badań również z uwzględnieniem wpływu na stosunki społeczne, polityczne czy zastosowania praktyczne6).

  1. Zalecenia dla instytucji naukowych

Analogiczne do postulatów kierowanych do agencji finansujących badania, same jednostki naukowe powinny uprościć i wyraźniej określać kryteria stosowane do podejmowania decyzji o zatrudnieniu, kadencji i awansie naukowców. Instytucje naukowe powinny brać również pod uwagę szersze spectrum oddziaływania wyników badań również z uwzględnieniem wpływu na stosunki społeczne, polityczne czy zastosowania praktyczne.

  1. Zalecenia dla wydawców czasopism naukowych

DORA zaleca, aby wydawcy czasopism naukowych zmierzali do stałego zmniejszania nacisku na czynnik oddziaływania czasopisma jako narzędzia przesądzającego o ocenie pracy naukowej. Oczywiście założenia deklaracji zachęcają także do przejścia na ocenę opartą na naukowych treściach artykułu, a nie na danych publikacyjnych czasopisma, w którym został opublikowany, oraz m.in. do odpowiedzialnych praktyk autorskich i dostarczania informacji o konkretnym wkładzie każdego autora7).

  1. Zalecenia dla organizacji dostarczających wskaźniki

Organizacje dostarczające wskaźniki powinny być z kolei jak najbardziej przejrzyste i otwarte na informowanie o danych i metodach używanych do obliczania wszystkich wskaźników. DORA piętnuje wszelką manipulację wskaźnikami oraz postuluje jasne określenie, co stanowi niewłaściwą manipulację i jakie środki mogą zostać podjęte w celu jej zwalczania.

  1. Zalecenia dla naukowców

Konsekwentnie, również w odniesieniu do najbardziej zainteresowanych, DORA postuluje podejmowanie decyzji o finansowaniu, zatrudnianiu, kadencji lub awansie naukowców, na podstawie treści naukowych, a nie wskaźników publikacji. Nie konstruując zbyt wielu praktycznych zaleceń, Deklaracja ma skłaniać naukowców do środowiskowej solidarności i podjęcia próby zwalczenia niewłaściwej praktyki opierającej ocenę pracy naukowca na wskaźnikach oddziaływania czasopism oraz podjęcie wysiłku promowania najzdrowszych zachowań skoncentrowanych na wartości i realnym wpływie konkretnych wyników badań.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1, 3.https://www.ncn.gov.pl/aktualnosci/2018-10-23-ncn-sygnatariuszem-dora
2.https://www.fnp.org.pl/fnp-podpisala-deklaracje-z-san-francisco/
4.https://www.fnp.org.pl/assets/Oświadczenie-Rady-i-Zarządu-FNP.pdf
5.https://sfdora.org/read/
6, 7.Ibid.