Czym jest produkt krajowy brutto i w jaki sposób jest mierzony?

21.08.2017 3 minuty na przeczytanie artykułu
Projekt edukacji ekonomicznej

Artykuł redakcyjny

Produkt krajowy brutto stanowi wartość rynkową wszystkich finalnych dóbr i usług wytworzonych w kraju w danym okresie. Powyższą definicję łatwiej jest zrozumieć, gdy rozbije się ją na poszczególne części składowe.

 

Wartość rynkowa oznacza przede wszystkim, że w produkcie krajowym brutto ujmowane są dobra dające się zmierzyć i wyrazić w jednostkach monetarnych. Miara ta nie uwzględnia poziomu zadowolenia z życia, czystego powietrza, szybkiego dostępu do służby zdrowia czy zaufania do sąsiadów. Fakt ten jest zresztą przyczyną zarzutów i krytyki wobec tej miary jako odzwierciedlającej poziom dobrobytu społeczeństwa, ponieważ zamożność mieszkańców to tylko jeden z elementów dobrobytu (który lepiej jest mierzony wskaźnikiem HDI – Human Development Index). Przy badaniu zamożności społeczeństw nie porównuje się całkowitego produktu krajowego brutto dwóch państw tylko produkt krajowy brutto per capita, czyli przypadający na jednego mieszkańca. Wartość rynkowa oznacza również, że produkty czy usługi o większej wartości monetarnej wywierają istotniejszy wpływ na produkt krajowy brutto.

Zawarcie w definicji słowa „wszystkich” oznacza, że niniejsza miara nie ogranicza się jedynie do konkretnego sektora, ale do wszystkich dóbr i usług wytworzonych na rynku. To oznacza, że nie tylko fizyczne dobra (żywność, samochody, odzież), ale również usługi (wizyta u lekarza, lekcje śpiewu) są wliczane do produktu krajowego brutto. Warto zauważyć, że działalność niezaewidencjonowana, czyli tzw. „praca w szarej strefie”, jest szacowana i wliczana do produktu krajowego brutto.

Na uwagę zasługuje jeszcze jeden przypadek. Wyobraźmy sobie, że pan Kowalski przychodzi do pani Nowak co tydzień kosić trawnik w oparciu o umowę cywilno-prawną. Natomiast pani Nowak przychodzi do pana Kowalskiego pilnować od czasu do czasu dzieci, również w oparciu o umowę cywilno-prawną. Oba rodzaje działalności są ewidencjonowane i zwiększają produkt krajowy brutto. Jeżeli pan Kowalski i pani Nowak wzięliby ślub i wykonywali te czynności w ramach małżeństwa, produkt krajowy brutto zostałby nagle zmniejszony.

Sformułowanie „dobra finalne” musiało zostać uwzględnione w definicji, co najlepiej będzie poprzeć przykładem. Jeżeli fabryka produkuje celulozę, papiernia skupuje celulozę i przerabia ją na kartki świąteczne, a Ty kupujesz kartkę pocztową w sklepie papierniczym, to w cenie kartki pocztowej zawarte są wszystkie koszty półproduktów niezbędnych do jej produkcji. Gdyby do produktu krajowego brutto wliczać na każdym etapie produkcji cenę danego dobra, to jego wartość byłaby zawyżona poprzez podwójne liczenie półproduktów. Wyjątkiem od tej reguły jest przypadek, gdy dobro pośrednie nie zostaje zużyte w trakcie produkcji, ale wchodzi w skład zapasów przedsiębiorstwa. W takim przypadku dobro pośrednie traktuje się chwilowo jako dobro finalne, a jego wartość jest traktowana jako inwestycja w zapasy. Jeżeli w następnym okresie te zapasy zostaną zużyte lub sprzedane, to przyszła wartość produktu krajowego brutto zostanie odpowiednio zredukowana.

Wytworzenie dóbr i usług musi korespondować z danym okresem by zostało wliczone do produktu krajowego brutto. To oznacza, że licząc produkt krajowy brutto za 2017 r. weźmiemy pod uwagę nowy samochód, który zjechał z taśmy produkcyjnej jeszcze w tym samym roku. Ale gdy ten sam samochód zostanie sprzedany za rok, jego wartość nie będzie wliczona, ponieważ został on wyprodukowany w poprzednim okresie.

Produkt krajowy brutto mierzy wartość produkcji wytworzonej w granicach danego kraju. Jeżeli zatem w Polsce pracuje wielu Ukraińców, to dobra i usługi wytworzone przez nich wliczają się do polskiego produktu krajowego brutto. Natomiast jeżeli Polak prowadzi firmę w Niemczech, to produkcja tej firmy wlicza się do niemieckiego produktu krajowego brutto, a w Polsce nie jest brana pod uwagę.

Produkt krajowy brutto jest mierzony zazwyczaj w okresach kwartalnych i rocznych. W powszechnym użyciu nie jest jednak jego wielkość bezwzględna, ale jego wzrost w porównaniu do analogicznego okresu poprzedniego roku (tzw. ujęcie rok do roku, r/r) lub poprzedniego kwartału (tzw. ujęcie kwartał do kwartału, kw/kw). Jeśli porównujemy produkt krajowy brutto względem poprzedniego kwartału, niezbędne staje się usunięcie sezonowości. Aktywność gospodarcza w ciągu roku charakteryzuje się bowiem znacznymi, ale powtarzającymi się wahaniami w zależności od pory roku. Wynikają one na przykład z czynników pogodowych, wpływających np. na inwestycje infrastrukturalne lub też cyklicznych świąt, które wpływają na konsumpcję.

Innym miernikiem efektów pracy społeczeństwa danego kraju jest produkt narodowy brutto, który mierzy dochody rezydentów na całym świecie. W wypadku Polski wliczałyby się do tej miary np. zarobki Polaków w Wielkiej Brytanii. Obok miar efektów pracy społeczeństwa brutto, istnieją również miary netto, które nie uwzględniają strat z tytułu amortyzacji, tj. zużycia dóbr kapitałowych (czyli wartości środków trwałych w gospodarce).