Czym jest inflacja?

05.10.2017 3 minuty na przeczytanie artykułu

pixabay.com

Od początku 2000 r. ceny w Polsce mierzone wskaźnikiem cen konsumenta wzrosły o nieco poniżej 50 proc. (można to sprawdzić wchodząc na stronę internetową np. Głównego Urzędu Statystycznego). Inflacja CPI (ang. CPI – consumer price index, czyli wskaźnik cen konsumenta, w Polsce GUS używa pojęcia wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych) to miara ogólnego poziomu cen dóbr i usług nabywanych przez przeciętnego konsumenta, pozwalająca m.in. na obserwację kosztów utrzymania w kraju. Zazwyczaj jest przedstawiany jako zmiana relatywna w procentach w odniesieniu do analogicznego okresu roku poprzedniego; taka forma zapisu jest często określana przez ekonomistów jako roczna dynamika lub stopa inflacji.

Jeżeli dynamika cen konsumenta jest dodatnia, oznacza to, że przeciętne gospodarstwo domowe jest zmuszone do wydania większej ilości pieniędzy, aby utrzymać dotychczasowy poziom życia. Inaczej mówiąc, inflacja to zjawisko wzrostu cen w gospodarce, a stopa inflacji oznacza procentową zmianę poziomu cen względem poprzedniego okresu. Wskaźnik inflacji jest jednym z najbardziej wnikliwie obserwowanych wskaźników w gospodarce. Od połowy 2014 r. do września 2016 r. w Polsce dynamika cen konsumenta była ujemna – to znaczy, że miała miejsce deflacja.

Instytucją odpowiedzialną za obliczanie wskaźnika CPI jest Główny Urząd Statystyczny, który dokonuje takich obliczeń co miesiąc. W tym celu, na podstawie kompozycji wydatków konsumpcyjnych gospodarstw domowych, wybiera określony koszyk dóbr i usług, który będzie obserwował. Przykładowo, dla przeciętnego obywatela ważniejsze są ceny produktów żywnościowych (to znaczy stanowią procentowo większy odsetek wydatków ogółem), aniżeli np. napojów alkoholowych i wyrobów tytoniowych. W konsekwencji udział żywności w koszyku jest większy niż alkoholu i tytoniu. W obserwowanym koszyku następują co do zasady jedynie zmiany cen, zaś skład i liczba poszczególnych komponentów pozostaje niezmieniony.

Po ustaleniu składu koszyka produktów, GUS obserwuje zachowanie cen produktów i usług w nim się w porównaniu do analogicznego miesiąca roku poprzedniego. Koszyk nie powinien podlegać silnym modyfikacjom, ponieważ dzięki temu zapewniona jest porównywalność pomiędzy kolejnymi latami.

Niezależnie od wskaźnika CPI, GUS oblicza również PPI (ang. producer price index, czyli wskaźnik cen producenta), który jest miarą wartości koszyka dóbr i usług nabywanych przez producentów. Miara ta jest również bacznie obserwowana, ponieważ wzrost kosztów działalności dla przedsiębiorców odbija się na cenach, jakie przedsiębiorcy oferują swoim klientom. To oznacza, że jeśli dynamika PPI jest dodatnia, można spodziewać się wyższych wartości przyjmowanych przez wskaźnik CPI.

Z mierzeniem inflacji wiąże się jednak kilka wyzwań.

Zastępowanie produktów ich odpowiednikami

Ceny dóbr w koszyku mogą ulegać nierównomiernym zmianom. Cena części produktów może znacząco wzrosnąć, podczas gdy ceny innych spadną. Wyobraźmy sobie, że ceny wołowiny drastycznie rosną, a ceny drobiu spadają. Konsumenci najprawdopodobniej zareagują na ten rozwój wydarzeń kupując mniej wołowiny i zastępując ją drobiem. Problem ze stałym koszykiem dóbr i usług polega na tym, że nie uwzględnia on reakcji ludzi na bodźce ekonomiczne. Rezultatem sytuacji opisanej powyżej jest przeszacowanie kosztów utrzymania w danym roku.

Nowe produkty

Kolejnym wyzwaniem jest postęp technologiczny i związane z nim pojawianie się nowych, tańszych dóbr, które stopniowo zastępują w ofercie starsze, droższe. W konsekwencji wydatki na dany rodzaj dóbr obniżają się. Jednak założenie o stałości składu koszyka nie pozwala na szybkie zastąpienie produktu/usługi ani też dodanie do niego nowej kategorii. Ten problem najlepiej omówić na przykładzie. Załóżmy, że powszechne stają się tanie skutery zasilane wyłącznie poprzez zainstalowane na nich baterie słoneczne. Dzięki temu dojazdy do pracy lub szkoły dla znacznej liczby osób stałyby się znacząco tańsze. Wydatki na poruszanie się komunikacją miejską lub własnym autem przestałyby dotyczyć tych, którzy zdecydowali się na przesiadkę na skuter. Jednak ten spadek kosztów utrzymania nie zostałby automatycznie uwzględniony w kalkulacji wskaźnika. Ostatecznie GUS zaktualizowałby koszyk dóbr, niemniej początkowy spadek kosztów utrzymania wynikający z wprowadzenia nowego skutera na rynek nie znalazłby odbicia w zmianie poziomu tego wskaźnika.

Jakość produktów

Kolejną problematyczną we wskaźniku CPI kwestią jest zmiana jakości produktów. W celu wyodrębnienia efektu zmiany cen w gospodarce, stały koszyk produktów zakłada niezmienność w składzie koszyka oraz jego jakości. Np. parametry pamięci dostępnej na pendrive ulegają ciągłej poprawie. Dyski o najgorszych parametrach z czasem usuwane są z rynku i zastępowane pamięciami o większej pojemności. Jeżeli za 1 PLN można nabyć produkt o wyższej jakości, oznacza to, że de facto wartość 1 PLN wzrosła. Dlatego stosuje się w tym przypadku dostosowanie ceny do wartości użytkowej, która polega na zidentyfikowaniu ważnych cech danego produktu, a następnie odpowiedniej zmiany jego ceny, kiedy któraś z tych cech się zmienia, ponieważ to dobro zostaje ulepszone. Problem jakości jest najtrudniejszym problemem do rozwiązania ze względu na trudność z kwantyfikacją zmian jakości.