Czym jest domena publiczna?

26.10.2018 2 minuty na przeczytanie artykułu
Akademia Bezpieczeństwa Ekonomiczno-Prawnego

Co można nazwać dobrem wspólnym? Środowisko, kulturę i sztukę, bogactwo językowe i wiele innych. Można powiedzieć, że domena publiczna zawiera to, co potrzebne do funkcjonowania kultury, sztuki czy nawet całego społeczeństwa. Wszyscy mamy możliwość korzystania z jej zasobów.

Europejskie konsorcjum “Communia” (zajmujące się zagadnieniami dotyczącymi “cyfrowej domeny publicznej”) opublikowało ‘Manifest domeny publicznej’, który stwierdza, że: Domena publiczna leży u podstaw naszej świadomości, wyrażonej przez wspólnotę wiedzy i kultury. Jest surowcem, dzięki któremu tworzymy nową wiedzę i dzieła kultury. Zdrowa i prosperująca domena publiczna jest niezbędna dla zapewnienia społecznego i ekonomicznego dobrobytu naszych społeczeństw. Jest to więc pewien rodzaj koncepcji, zgodnie z którą istnienie zasobu twórczości dostępnej bez ograniczeń dla każdego jest warunkiem swobodnego rozwoju kultury i nauki.

Domena publiczna w rozumieniu prawa autorskiego to narzędzie gwarantujące wszystkim dostęp do nauki, edukacji i kultury. Daje wszystkim obywatelom nieograniczone prawo do dzieł, których wykorzystanie nie podlega restrykcjom i ograniczeniom, ponieważ prawa majątkowe do twórczości wygasły lub twórczość ta nigdy nie była lub nie jest przedmiotem prawa autorskiego. Jakie to dzieła? Nie da się jednoznacznie podać ich zasobu, ponieważ domena publiczna definiowana jest jako abstrakcyjny zbiór utworów, które nie są kontrolowane, zabezpieczone czy zawłaszczone przez kogoś.

W polskim prawie domena publiczna nie jest zdefiniowana. Mimo to istnieje wiele inicjatyw z sporym zasięgu, takich jak choćby Koalicja Otwartej Edukacji, która bardzo aktywnie działa na rzecz promowania idei tak rozumianego dostępu do dóbr kultury. W Polsce co roku 1 stycznia jest obchodzony Dzień Domeny Publicznej — termin jest nieprzypadkowy, ponieważ prawa autorskie wygasają wraz z końcem roku kalendarzowego.

W artykule opublikowanym w zbiorze Rethinking Copyright: History, Theory, Language (2006) prawniczka Pamela Samuelson nadaje domenie publicznej osiem wartości (za: prawokultury.pl):

  1. Elementy niezbędne dla tworzenia nowej wiedzy (dane, fakty, pomysły, teorie).
  2. Dostęp do zasobów dziedzictwa kulturowego, takich jak piśmiennictwo antycznej Grecji czy dzieła Mozarta.
  3. Promowanie edukacji poprzez wymianę informacji, idei i faktów naukowych.
  4. Ciągłe innowacje dzięki wygaśnięciu patentów i ochrony praw autorskich.
  5. Obniżenie kosztów dostępu do informacji bez konieczności ustalania właściciela i płacenia tantiem dzięki wygaśnięciu patentów i ochrony praw autorskich.
  6. Promowanie zdrowia i bezpieczeństwa publicznego dzięki informacjom i dokonaniom naukowym.
  7. Promowanie demokratycznych procesów i wartości dzięki informacjom, przepisom ustawowym i wykonawczym oraz opiniom prawniczym.
  8. Umożliwianie twórczego i konkurencyjnego naśladownictwa, dzięki wygaśnięciu patentów i ochrony praw autorskich oraz publicznemu ujawnianiu technologii, które nie kwalifikują się do ochrony patentowej.
Jak utwór może trafić do domeny publicznej?

Prace literackie, dzieła sztuki, utwory muzyczne itp. są chronione prawem od momentu ich stworzenia do chwili gdy minie dokładnie 70 lat od śmierci autora albo autorów danego dzieła. Po tym czasie wygasa prawo autorskie, a utwór wchodzi do domeny publicznej. Mimo, że w polskim systemie prawnym nie ma definicji public domain, to jednak istnieje wiele inicjatyw i projektów, które opierają się na twórczości, do której wygasły autorskie prawa majątkowe, czyli będących w domenie publicznej. Korzystają z niej biblioteki cyfrowe, dygitalizując i udostępniają kopie cyfrowe utworów.

Współfinansowane ze środków Fundacji PZU

Program dofinansowany ze środków Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich 2018