W stronę Japonii – cywilizacja jako zespół systemów [CZĘŚĆ 2]

05.04.2017 6 minuty na przeczytanie artykułu
W stronę Japonii – cywilizacja jako zespół systemów

pixabay.com/AG2016/CC0 Public Domain

Na wstępie należy przypomnieć, że pierwszym teoretykiem cywilizacji w Japonii był Fukuzawa Yukichi[1] (1835-1901), który w Bunmeiron no gairyaku (Zarys teorii cywilizacji, 1875) posłużył się określeniem „cywilizacji japońskiej”, ocenianej historycznie.

 

Fukuzawa był oświeceniowym uczonym, który niepokoił się stagnacją cywilizacji własnego kraju, spowodowaną ograniczeniami narzuconymi przez władze minionej epoki, tzn. siogunów Tokugawa. Wierzył, że cywilizacja rozwija się lepiej dzięki wolnej wymianie i współzawodnictwu, zachodzącym na Zachodzie często w warunkach działań agresywnych wobec innych krajów.

W tytule wspomnianej książki występuje termin bunmei文明, rozumiany przez Fukuzawę jako materialny i duchowy dobrobyt człowieka, do którego prowadzi wiedza i edukacja. Można więc przypuszczać, że przyjął on  koncepcję znaną w XIX w. również w Japonii dzięki Historii cywilizacji w Anglii  H.T. Buckle’a (1821-1862), dla którego cywilizacja była wynikiem nauki i pracy ludzkiej.

Zatem Fukuzawa obejmował więc zjawiska wyróżniane dziś w Japonii terminem bunka文化, czyli „kultura”, wprowadzonym do języka japońskiego prawdopodobnie przez Taguchiego Ukichiego  (1855-1905) w Nihon kaika shōshi (Krótka historia otwarcia Japonii, 1883).

Ponieważ pojęcie  „cywilizacja” bywa stosowane nieprecyzyjnie, często wymiennie z „kulturą”,  dlatego najpierw wyjaśnię, co rozumiem przez „cywilizację japońską”, a co przez „kulturę japońską”. Nie podejmuję tutaj dyskusji nad licznymi definicjami i pragmatyką powyższych pojęć, a raczej przyjmuję gotowe, wcześniej zdefiniowane przez japońskich uczonych znaczenie „cywilizacji”. Mam na myśli interpretacje dziejów cywilizacyjno-kulturowych, zaprezentowane przez Itō Shuntarō[2] i UmesaoTadao[3].

Itō Shuntarō伊東俊太郎wychodzi z założenia, że pojęcie „cywilizacja” może być stosowane w zasadzie w odniesieniu do trzeciej rewolucji – wcześniej była antropiczna i rolnicza – tzn. do urbanistycznej rewolucji ludzkości, podczas której ludzie tworzyli wspólnoty miejskie w różnych miejscach i w różnym czasie. Od tego okresu w dziejach ludzkości można mówić o istnieniu szczególnej, rozwiniętej formy kultury, czyli jej wyższego stadium, jej zaawansowanego stanu rozwoju.

Na tym „urbanistycznym” etapie rozwoju powstają organizacje, instytucje, a więc tworzone są powtarzalne formy współdziałania jednostek i grup ludzi, wspólnot zamieszkujących określony obszar geograficzny. W życiu takich  wspólnot można wyróżnić „sferę zewnętrzną” i „sferę wewnętrzną” ich życia i działalności. Pierwszą z nich stanowią instytucje i systemy prawne, polityczne i technologiczne. I tę właśnie sferę Itō nazywa „cywilizacją”.

Natomiast formy ideologii, religii, wartościowania, etosu, sztuki, literatury i filozofii należą do sfery „kultury”. Obie te sfery oddziałują na siebie, a więc pozostają ze sobą w interakcji.[4] Należy jednak zwrócić uwagę na istotny fakt, jakim jest znaczna niezależność cywilizacji od kultury i zdolność do jej przenoszenia do innych, obcych sfer, tzn. do innych krajów i regionów. Można więc twierdzić, że cechuje ją ekspansywność. Kultura natomiast ma tendencje dośrodkową, odznaczającą się skłonnością do skupiania się na sobie – twierdzi Itō  Shuntarō [5]

Twórca dziedziny nauki zwanej bunmeigaku, czyli „nauki o cywilizacji”, Umesao Tadao  梅棹忠夫 uważa, że cywilizacja jest pewną całością systemową, a więc u podstaw „nauki o cywilizacji” znajduje się relacja zachodząca między człowiekiem a środowiskiem oraz systemami, jakie on tworzy i w jakich żyje. Według Umesao, cywilizacja jest odpowiednikiem systematyki – w odróżnieniu od morfologii – w biologii. W nauce o cywilizacji zajmujemy się więc systemami politycznymi, prawnymi, wojskowymi, ekonomicznymi, biurokratycznymi, wzorami organizacyjnymi itp. – twierdzi ekolog i badacz cywilizacji Umesao Tadao.[6]

Z punktu widzenia cywilizacji japońskiej o istnieniu systemów organizacji rodowej można domniemywać badając „ceramikę sznurową” wytwarzaną przez lud epoki prehistorycznej, neolitycznej (14 tys. – 300 p.n.e.) zwanej  jōmon („wzory sznura” [na ceramice]). Więcej informacji mamy z epoki miedzi i żelaza, zwanej  yayoi  (300 p.n.e. – 300 n.e.), potwierdzonej również wytworami ceramicznymi, odmiennymi od wcześniejszych, odkrytymi w miejscowości Yayoi na terenie dzisiejszego Tokio. A zapewne od VI wieku można już mówić o ukształtowaniu się  organizacji państwowej, w której najsilniejszy ród/klan zjednoczył inne rody i plemiona na wspólnym terytorium Yamato w centrum wyspy Honsiu. Zdecydował on o organizacji i administracji krainy Yamato, która stała się ośrodkiem państwowości.  Zwycięski klan pełnił też funkcje religijne. Dokonał podziału obowiązków we wspólnotach i przynależności do klas i grup społecznych.

Rozpoczęta pod koniec yayoi mokra uprawa ryżu łączyła rodziny i wioski w dość spójne grupy, wymuszała też odpowiedzialność oraz wzajemne zaufanie.  Zdecydowała o powstaniu wspólnot. Wiara w bóstwa (kami) i udział w obrzędach i świętach stały się fundamentem wspomnianych wspólnot okresu Yamato (VI i VII w.). Wówczas wykształciły się znane dziś zarówno formy kultury, jak i cywilizacyjne systemy organizacji społecznej i politycznej, które doskonalono w następnych wiekach.

Na ten grunt rozwijającej się kultury, później zwanej japońską, padły ziarna z sąsiadującego kontynentu, z których największy plon dało pismo chińskie, jak również buddyzm jako myśl i obrzędy religijne oraz organizacja klasztorów. Od tego czasu, tzn. od VI w. nastąpiło przyspieszenie cywilizacyjne – a przynajmniej historia Archipelagu Japońskiego przestała milczeć. Dzięki temu więcej wiemy o formach cywilizacyjnych oraz kulturowych VII i następnych wieków.[7]

Od Reform Taika (646 r.), poprzez epoki Nara (VIII w.) po Heian (IX-XII w.) dynamika rozwoju pod wpływem cywilizacji chińskiej, nie powoduje eliminacji w Japonii kultury rodzimej. Nawet cywilizacyjne struktury – po okresie  sinizacji Japonii w VIII i IX w. – zostały zastąpione przez systemy, które stanowiły rozwinięcie rodzimej organizacji państwa, ukształtowanej wcześniej, przed przyjęciem buddyzmu i zasad prawnych z Chin, oraz przed stworzeniem własnego systemu pisma.[8]

W średniowieczu (epoki Kamakura i Muromachi, XII-XVI w.), chociaż przemiany cywilizacyjne i kulturowe następowały pod wpływem czynników wewnętrznych, to jednak nie można lekceważyć sporadycznych, ale drastycznych impulsów zewnętrznych takich, jak najazdy mongolskie w XIII w. Wpływ Chin w tym czasie  obejmował  głównie nowe szkoły konfucjańskie i filozofię buddyjską, zwłaszcza zen.

W czasach nowożytnych XVII – XIX w., tzn. w epoce Edo za rządów siogunów Tokugawa wpływ Chin ograniczał się raczej do sfery kultury, tzn. literatury, filozofii, malarstwa i języka chińskiego.

Z drugiej strony kontakty z przybyszami z Europy wniosły pewne nowe elementy cywilizacyjne (techniki zbrojeń, organizacja kościoła chrześcijańskiego i prowadzenie handlu z zagranicą). Dopiero w II połowie XIX wieku, tzn. w erze Meiji (1868-1912)  rozpoczął się proces przyspieszonych zmian cywilizacyjnych i kulturowych. Były to przede wszystkim transformacje polityczne, administracyjne i gospodarcze,  wpływające na powstawanie nowych systemów politycznych, społecznych i prawnych.

To zrozumiałe, że o powstawaniu  nowych systemów decydowały różnorakie wydarzenia („fakty”) historyczne, często w początkowym okresie niedoceniane, a po prostu odczytywane jako zwykłe fakty powstające w toku walki politycznej lub militarnej. Dlatego w czasie aktualnym trudno było – i trudno jest – ocenić ich systemotwórcze efekty, czasem nawet z perspektywy minionych dziesięcioleci trudno jest odróżnić fakty historyczne, zaistniałe i przemijające, od faktów składających się na cywilizacyjne procesy kształtowania się systemów: władzy, organizacji społecznej, prawodawstwa. Zwłaszcza, że wiele faktów źródłowych dla cywilizacji bywa ignorowanych ze względów politycznych, a wiele postaci przemilczanych, ponieważ należały do przeciwników, tzn. np. do starego reżimu, totalnie negowanego, mimo jego udziału w kształtowaniu się nowego ładu.  Dlatego dopiero po rezultatach  można określić, które zdarzenia historyczne  wytworzyły systemową zmianę, wzbogacającą dorobek cywilizacyjny.

***

Kolejne artykuły z cyklu JAPONIA – między cywilizacją i kulturą – już wkrótce!

[1] W porządku japońskim: nazwisko, następnie imię.

[2] Itō Shuntarō, „A Framework for Comparative Studies of Civilizations”,  w: „Comparative Civilizations Review”, Fall 36/1999, s.4-15; ”What is Civilizations? – A New Approach”,  w: “Comparative Civilizations Review”, Spring 38/1998; “On Cross-Civilizations Sphere”, w “Comparative Civilizations Review”, Fall 39/1998; Hikaku bunmei (Cywilizacja porównawcza), Tōkyō Daigaku Shuppankai, Tókyó 1996; oraz  Hikaku bunmei to Nihon (Cywilizacja porównawcza a Japonia), 1990.

[3] Umesao Tadao, “Keynote Address: Japanese Civilization in the Modern World”, w: “Senri Ethnological Studies” 16, 1984, s.1-15; Bunmeigaku to nihonkenkyū  (Nauka o cywilizacji i studia japonistyczne),  w: Tōchi kikō no bunmeigaku (Systemy rządzenia w nauce o cywilizacji), Chūōkōronsha, Tokio 1986, s.9-24.

[4] Zob. Mikołaj Melanowiocz,  Formy w literaturze japońskiej, WUJ, Kraków 2003, s.15.

[5]  Itō Shuntarō (ur. 1929), historyk nauki, badacz cywilizacji porównawczej, profesor honorowy  Uniwersytetu Tokijskiego, Międzynarodowego Centrum Studiow nad Kulturą Japońską (Nichibunken) i Uniwersytetu Reitaku. Autor licznych prac, m.in. Itō Shuntarō chosakushū (Dzieła zebrane Itō Shuntarō, 2008-2010, 12 tomów), Hikaku bunmei to Nihon (Cywilizacja porównawcza i Japonia, 1990), Hikaku bunmei (Cywilizacja porównawcza, 1985), Bunmei ni okeru kagaku (Nauki ścisłe w cywilizacji, 1976).

[6] Umesao Tadao (1920-2010) – ekolog, etnolog, założyciel i pierwszy dyrektor  Kokuritsu Minzokugaku Hakubutsukan (National Museum of Ethnology) w Osace, profesor Uniwersytetu Kioto,  autor i współautor wielu prac, m.in. Chikyū jidai no bunmeigaku – shiriizu bunmeigaku no chōsen (Nauka o cywilizacji epoki globalnej – w serii wyzwania nauki o cywilizacji, 2008), Kindai sekai ni okeru nihon bunmei hikaku bunmmeigaku josetsu (Cywilizacja japońska we współczesnym świecie – wstęp do  nauki cywiliazacj porównawczej, 2000), Onna to bunmei (Kobieta i cywilizacja, 1988),  Nihongo to Nihon bunmei (Język japoński i cywilizacja japońska, 1988), Bunmei no seitai shikan (Cywilizacja z punktu widzenia ekologii),  Chūkō Bunko, Tokyo 1998.

[7] Zob. Conrad Schirokauer, A Brief History of Chinese and Japanese Civilizations, New York 1978, s.129-179.

[8] Ibidem, s. 129-179.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2016-2017