Charles Taylor: Oblicza religii dzisiaj [RECENZJA]

16.04.2019 3 minuty na przeczytanie artykułu

Inspiracją do napisania książki stały stał się cykl wykładów giffordowskich wygłoszonych przez Charls’a Taylor’a w 1999 r. w Edynburgu1). Autor – profesor filozofii na Uniwersytecie McGilla w Montrealu, wybitny badacz indywidualizmu oraz laureat nagrody Templetona postanowił poszukać odpowiedzi na pytania ,,(…) co mamy na myśli nazywając naszą epokę <<świecką>>, (…) jak doszło do tego, że tak ją określamy”2). W tym celu podjął on swoisty dialog z tezami Williama Jamesa, do którego prac odwołuje się przez większą część książki czerpiąc z nich inspirację do dalszych rozważań.

 

Praca składa się z przedmowy, w której autor wprowadza nas do tematyki zawartej w książce, trzech rozdziałów określonych mianem wykładów oraz konkluzji stanowiącej refleksję nad aktualnością poglądów Jamesa.

W wykładzie zatytułowanym ,,Czym jest doświadczenie religijne?” autor charakteryzuje definicję religii James’a, który terminem tym określa jedynie indywidualne doświadczenia jednostek, które może być zarówno pierwotne (tzw. źródłowe doświadczenie religijne, którym są np. osiągnięcie buddyjskiego oświecenia, czy też przeżycia katolickich mistyków) oraz wtórne, kiedy to ,,(…)zostaje ono przejęte od jakiejś wspólnoty czy jakiegoś Kościoła (…)”3). Pierwsza część pracy stanowi więc swoiste rozważania nad indywidualnym i kolektywnym życiem religijnym.

Kolejny wykład stanowią rozważania dotyczące postrzegania religii przez poszczególne jednostki. Możemy więc wyróżnić ludzi ,,zdrowomyślnych”, którzy ,,mają (…) poczucie, że świat jest bez zarzutu i/lub że siedzą po prawicy Pana”4)oraz tzw. ,,chore dusze”, których osobiste przeżycia takie jak utrata sensu życia czy też lęk przed śmiercią skłoniły do osobistych refleksji. Następnie autor przystępuje do omówienia sporu wierzących z agnostykami i ateistami, co sprawia, iż James jawi się jako filozof rozdroża, który ,,jasno prezentuje (…) dynamikę tej batalii”5).

Ostatni wykład jest próbą określenia miejsca religii we współczesnym świecie. Autor odwołując się do Durkheima tworzy modele: paleodurkheimowski, neodurkheimowski oraz postdurkheimowski, za pomocą których opisuje ewolucję świata, który na początku jawi się jako magiczny twór Boga, potem zostaje odczarowany i staje się miejscem, w którym ujawnia się Plan Opatrznościowy, aż w końcu osiąga stan, w którym wszystkie występujące religijne konotacje tracą charakter publiczny i stają się w prywatną sprawą żyjących w nim ludzi. Na końcu rozdziału został również zawarty opis współczesnego świata, który charakteryzują: indywidualizm, konsumpcjonizm, pozorny relatywizm oraz potrzeba autentyczności i autoekspresji. Taylor pokazuje, iż teoria Jamesa jest w nim wciąż aktualna, ale wymaga pewnego uzupełniania by móc właściwe  oddać ducha współczesnego społeczeństwa.

Kanwą książki jest idiosynkratyczna i wymiana zdań zachodząca pomiędzy Jamesem a Taylorem, który jest jednocześnie komentatorem myśli pierwszego filozofa. Taka forma opracowania sprawia, iż poglądy obu myślicieli zostały zaprezentowane w wielowymiarowym ujęciu, jednak jej wadą jest mała liczba odniesień do innych autorów i ich dzieł. Ponadto podczas lektury można odnieść wrażenie, iż zawarty w książce opis zachodzących przemian społecznych jest zbyt uproszczony. Taylor świetnie opisuje zmiany dotyczące zindywidualizowania życia religijnego, ale zbyt mało miejsca poświęca kwestii odradzania się zbiorowego życia religijnego i powrotu kwestii konfesyjnych do świata polityki o czym pisał m. in. Gilles Kepel6). Niemniej, uzupełniając myśli Jamesa, autor tworzy obraz życia religijnego, idealnie pasujący do współczesnych czasów. Tym samym książka stanowi świetny punkt wyjścia do refleksji nad religijnością współczesnego społeczeństwa, a także związku jaki łączy państwa i narody z religią.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1.Ch. Taylor, Oblicza religii dzisiaj, Warszawa 2002, s.5
2.Ibidem
3.Ibidem, s.8
4. Ibidem, s.30
5.Ibidem, s.47
6.Por. G. Kepel, Zemsta Boga, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2010.