Cele i zadania Polskiej Akademii Nauk

14.02.2019 2 minuty na przeczytanie artykułu

Historia akademii jako instytucji zrzeszających uczonych sięga aż czasów starożytnych. Nazwę swą zawdzięcza szkole założonej przez Platona w gaju Akademosa w Atenach. Choć historia Polskiej Akademii Nauk nie ma oczywiście tak długich tradycji jak Akademia Platońska, idee przyświecające współczesnej Akademii nie odbiegają znacznie od pewnych pierwotnych założeń greckiej szkoły.

 

Uniwersytet a Akademia

Historycznie, słowo „akademia” w tradycji polskiej jest popularnym określeniem uniwersytetu. Współczesne prawo regulujące w Polsce naukę i szkolnictwo wyższe w pewnym sensie pozwala potraktować te terminy jako synonimy: jeżeli pominąć szczegółowe warunki, na podstawie których wyróżnia się akademie i uniwersytety, to co do zasady obie nazwy mogą być używane jako określenie uczelni. To co wspólne dla Polskiej Akademii Nauk i tak rozumianych akademii, to przynależenie do polskiego systemu szkolnictwa wyższego i nauki. Jednak o ile zadania uczelni skupiają się głównie na kształceniu studentów, o tyle działalność PAN ma bardziej złożony charakter. Warto przyjrzeć się bliżej misji tej instytucji.

Nauka w służbie państwa

Polska Akademia Nauk jest przede wszystkim państwową instytucją naukową. Jej szczegółowy charakter określa odrębna ustawa. Ogólnym celem Akademii jest podejmowanie działań przyczyniających się do rozwoju, upowszechniania i spajania polskiej nauki. Pod pewnym względem PAN realizuje więc cele podobne do uczelni wyższych – prowadzi badania naukowe i kształci studentów (z tym zastrzeżeniem, że kształci ich jedynie na poziomie szkoły doktorskiej i na studiach podyplomowych). PAN kładzie szczególny nacisk na rozwój młodych uczonych. Cele jej działalności nie ograniczają się jednak do roli szkoły wyższej.

Zadania Akademii mają różnoraki charakter: od teoretycznych po praktyczne.  Przykładowo, zajmuje się ona formułowaniem zasad etycznych, którymi powinny kierować się uczeni, jest działaniem w swej istocie filozoficznym, choć nie bez wpływu na praktykę.  Za rozstrzygnięcia etyczne dotyczące nauki w Polsce odpowiedzialny jest specjalny Komitet Etyki w ramach PAN.

Z drugiej strony, Akademia wspiera też praktyczny wymiar wykorzystywania badań. Dba o znajdywanie zastosowania wyników uzyskanych przez naukowców, m. in. poprzez szukanie rozwiązań dla konkretnych problemów społecznych. Wdrażanie projektów naukowych może mieć też znaczenie z punktu widzenia gospodarki państwa.

PAN nie bez powodu mieni się państwową instytucją naukową. W swoich działaniach powinna wspierać konstytucyjne organy państwa polskiego: na wniosek Prezydenta RP, Marszałka Sejmu i Senatu, ministrów i innych centralnych organów rządowych może tworzyć opinie i ekspertyzy, które dotyczą polityki państwa. Współpracuje ponadto z władzami ustawodawczymi w zakresie ustanawiania prawa, opiniując i oceniając projekty legislacyjne.

Główna państwowa instytucja naukowa, według założeń na podstawie których została ufundowana, powinna być także pewnego rodzaju spoiwem całej polskiej nauki. PAN jest zatem odpowiedzialna za współpracę z wszystkimi polskimi instytucjami naukowymi: uczelniami, jednostkami badawczymi czy towarzystwami naukowymi. 

Międzynarodowy zasięg

Działalność naukowa Akademii nie sprowadza się tylko do aktywności wewnętrznej. Współdziałanie z naukowcami z zagranicy także leży w jej kompetencjach. Zadania z zakresu współpracy międzynarodowej są realizowane na różne sposoby: poprzez międzynarodowe projekty badawcze, konsorcja naukowe czy uczestnictwo w pracach międzypaństwowych organizacji naukowych.

 

Źródło: https://instytucja.pan.pl/, ustawa o Polskiej Akademii Nauk.

 

Piotr Znojek

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019