Archeologia prawna – znana czy nieznana?

12.02.2019 2 minuty na przeczytanie artykułu

Mimo iż od wydania dwóch monumentalnych dzieł – uznawanego za twórcę polskiej archeologii prawnej – prof. Witolda Maisla, tj. „Archeologii prawnej Polski” (Warszawa – Poznań 1982) oraz „Archeologii prawnej Europy” (Warszawa – Poznań 1989), upłynęły już praktycznie trzy dekady, termin „archeologia prawna” u współczesnych studentów lub nawet absolwentów studiów prawniczych wywołuje ciągłe niewielkie zakłopotanie. Powyższe spowodowane może być coraz większą tendencją polegającą na permanentnym wręcz upraktycznianiu programu studiów prawniczych obniżającą jednocześnie rolę nauk historyczno-prawnych w toku  kształcenia prawników.

 

Termin „archeologia prawna” (którym po raz pierwszy w brzmieniu die Rechtsarchäologie posłużył się uznawany powszechnie za twórcę tej dyscypliny niemiecki historyk prawa Karl von Amira pod sam koniec XIX w.) na pierwszy rzut oka kieruje skojarzenia w stronę dyscypliny humanistycznej określanej mianem archeologia. Tymczasem archeologia prawna jest nieco odmienna od założeń klasycznie rozumianej archeologii. Jest to bowiem nauka pomocnicza historii państwa i prawa będącej ważnym działem szeroko pojętego prawoznawstwa. Inni z kolei – zwłaszcza historycy – twierdzą, że jest to jedna z nauk pomocniczych historii, obok m. in. genealogii, heraldyki, numizmatyki, czy też sfragistyki.

Przedmiotem badań tej jakże ciekawej nauki są – cytując W. Maisla – obiekty materialne, które w przeszłości pełniły określone prawem funkcje w życiu prawnym społeczeństwa od momentu powstania państwa (w przypadku Polski od 966 r., czyli przyjęcia chrztu przez państwo Mieszka I). Analizując powyższe słowa, nasuwa się pytanie, o jakie obiekty może chodzić? Co należałoby rozumieć pod tym stwierdzeniem? Otóż W. Maisel nie miał na myśli jedynie obiektów w znaczeniu budynków, choć też. I tak obiektami takimi (nazywanymi również zabytkami archeologiczno-prawnymi) mogą być różnorodne miejsca, którym można przypisać znaczenie prawne, takie jak np. budynki władz czy sądów, miejsca wykonywania określonych kar, miejsca elekcji, składania hołdów, więzienia, izby tortur, trony i fotele władców, wzorcowe miary i wagi, znaki uiszczenia opłaty, narzędzia służące do wykonywania kar, tortur lub sądów bożych (ordaliów), sprzęt używany w administracji i sądownictwie, stroje i mundury, czy też insygnia władzy. Nie każdy bowiem zabytek może mieć znaczenie historycznoprawne. Ale archeologia prawna zajmuje się również badaniem atrybutów, znaków, czy symboli prawnych a także form rytuału prawnego o znaczeniu symbolicznym. Takie zabytki archeologiczno-prawne o niematerialnym charakterze określa się jako przejawy symboliki prawnej.

Głównym zadaniem archeologii prawnej jest wynajdywanie, inwentaryzowanie oraz interpretowanie zabytków, ustalanie czasu wprowadzenia ich do obiegu prawnego, jak również czasu wyjścia ich z użycia. Ważnym celem jest również określanie ich prawnych funkcji i ewentualnych zmian, jakie w tej kwestii następowały wraz z upływem określonego czasu.

Obecnie przedmiot pn. „archeologia prawna” wykładany jest na studiach prawniczych w nielicznych uczelniach, jak np. na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (prof. Andrzej Gulczyński), Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie (prof. Marian Małecki), czy Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II (prof. Marzena Dyjakowska).

Czy warto zatem poznać archeologię prawną? Bez wątpienia odpowiedź pozytywna na to pytanie jest przesądzona. Dlaczego? Po pierwsze – ponieważ jest to niewątpliwie interesująca i nieznana powszechnie część historii państwa i prawa. Choć oczywiście nie należy postrzegać jej jako swego rodzaju „ciekawostki”, gdyż pomaga ona uzyskać kompleksowe przygotowanie z zakresu kultury prawnej a także jest uzupełnieniem edukacji historycznoprawnej przyszłego prawnika. Po drugie – dodaje bez wątpienia „kolorytu” historycznym instytucjom prawnym, mogącym być łatwiej przyswajanym dzięki poznawaniu rozwoju prawa poprzez aspekt miejsc jego stanowienia i realizowania, czy też wszelkiego rodzaju symbolikę prawną.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019