Agencja Badań Medycznych – nowa instytucja finansująca badania naukowe

18.03.2019 5 minuty na przeczytanie artykułu

Pod koniec zeszłego roku skierowano do Sejmu projekty ustawy o Agencji Badań Medycznych, który obecnie znajduje się już na etapie prac w komisjach sejmowych.  Oznacza to, że w najbliższym czasie w polskim środowisku naukowym pojawi się nowa instytucja finansująca i wspierająca organizacyjnie badania naukowe w dziedzinie nauk medycznych i nauk o zdrowiu m.in. te inicjowane przez instytucje zarządzające systemem opieki zdrowotnej. Od początku prac nad projektem, wzbudzał on liczne kontrowersje wśród naukowców nieuznających celowości powoływania kolejnego już podmiotu finansującego działalność naukową. Część środowiska podkreślała ponadto, iż przecież istnieją już Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, Narodowe Centrum Nauki oraz od niedawna Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej, a samo dofinansowanie programów grantowych przeznaczonych do wsparcia badań medycznych w ww. instytucjach jest w zupełności wystarczające do wypełnienia celów, przed jakimi ma stanąć nowa agencja.

 

Niemniej projektodawcy z resortu zdrowia podkreślają, że powołanie Agencji Badań Medycznych uzasadnione jest koniecznością zapewnienia jeszcze mocniejszego instytucjonalnego wsparcia dla finansowania analiz oraz badań naukowych w ochronie zdrowia. Jednak czy kolejna już instytucja w założeniach dublująca rozdzielone już zadania, jest faktycznie aż tak potrzebna. Na tę wątpliwość spróbujemy dzisiaj znaleźć odpowiedź, powołując się jednocześnie na najważniejsze przepisy projektu przedmiotowej ustawy1)

Zadania Agencji Badań Medycznych

Zgodnie z projektem ustawy, który obecnie znajduje się w Sejmie, działalność Agencji polega na:

  • dofinansowaniu badań naukowych i prac rozwojowych w dziedzinie nauk medycznych i nauk o zdrowiu oraz projektów interdyscyplinarnych wyłonionych w drodze konkursu, ze szczególnym uwzględnieniem badań klinicznych, obserwacyjnych i epidemiologicznych;
  • wydawaniu opinii i ekspertyz w dziedzinie nauk medycznych i nauk o zdrowiu na rzecz organów administracji publicznej lub innych podmiotów w wyniku realizacji zawartych umów;
  • inicjowaniu i rozwijaniu współpracy międzynarodowej w dziedzinie nauk medycznych i nauk o zdrowiu na podstawie programów tworzonych i zarządzanych przez Agencję, na podstawie których będą dofinansowywane projekty, w tym projekty interdyscyplinarne;
  • inicjowaniu i realizacji własnych badań naukowych i prac rozwojowych2).

Z kolei szczegółowe zadania Agencji w zakresie ww. działalności to w szczególności:

  • tworzenie i zarządzanie programami, na podstawie których będą dofinansowywane projekty, w tym projekty interdyscyplinarne;
  • upowszechnianie informacji o planowanych lub ogłaszanych konkursach;
  • ocena wniosków i zawieranie umów z beneficjentami;
  • nadzór i kontrola realizacji projektów, w tym projektów interdyscyplinarnych;
  • prowadzenie własnych badań naukowych i prac rozwojowych;
  • dofinansowanie projektów niekomercyjnych badań klinicznych.
  • dofinansowywanie projektów, w tym projektów interdyscyplinarnych, zgodnych z programem, wyłonionych w drodze konkursu;
  • organizacja i finansowanie badań naukowych lub prac rozwojowych ad hoc, w dziedzinie nauk medycznych i nauk o zdrowiu, ze szczególnym uwzględnieniem badań klinicznych, obserwacyjnych i epidemiologicznych, w tym projektów interdyscyplinarnych;
  • upowszechnianie efektów zrealizowanych zadań;
  • wspieranie przedsiębiorstw w prowadzeniu i rozwijaniu działalności innowacyjnej w dziedzinie nauk medycznych i nauk o zdrowiu oraz projektów interdyscyplinarnych3).

Wydawać by się mogło, że wszystko jest w porządku. Mamy określony zakres nowych kompetencji nowej instytucji przeznaczonej do niezwykle ważnej roli — zapewnienia właściwego źródła finansowania dla badań stanowiących podstawę zarządzania opieką medyczną i zdrowotną w oparciu o dowody naukowe oraz tworzenie rozwiązań kompleksowych na potrzeby opracowania i zmiany modelu systemu ochrony zdrowia zgodnego z uwarunkowaniami społecznymi i prawnymi w Rzeczypospolitej Polskiej4). Jednak, wobec projektu tej ustawy, tak zarysowanych najważniejszych jej zadań oraz szeregu innych przepisów projektu, podniesiono bardzo liczne i wyraźnie negatywne głosy środowisk naukowych, widzących w Agencji Badań Medycznych przede wszystkim olbrzymie ryzyko stworzenia kosztownego, lecz zupełnie niepotrzebnego podmiotu dublującego już raz przyznane kompetencje. Dodatkowo nieprecyzyjne ramy działalności Agencji, wysokie zarobki kadry zarządzającej oraz możliwość dokonywania transferów środków publicznych do sektora prywatnego, jeszcze potęgują poczucie zbędności powoływania kolejnego urzędu, skądinąd o pierwotnie niezwykle istotnych zadaniach.

Najważniejsze zarzuty

Najbardziej niepokojące przepisy projektu ustawy dotyczą przede wszystkim tych rozwiązań, które wyposażają Agencję w kompetencje już przydzielone istniejącym podmiotom odpowiedzialnym za finansowanie działalności badawczej; umożliwiają Agencji występowanie niejako w podwójnej roli gospodarza i beneficjenta programu grantowego; a także ryzyko wystąpienia licznych przypadków konfliktu interesów, zwłaszcza w przypadku kadry zarządzającej5). Poniżej najważniejsze z nich:

  1. Nadmierna specjalizacja Agencji.

Zadania Agencji Badań Medycznych skupiać się mają jedynie na wspieraniu dziedziny nauk medycznych oraz nauk o zdrowiu wraz z jednoczesnym dublowaniem kompetencji innych agencji oddelegowanych do finansowania działalności naukowej. Zarówno NCN, NCBR, jak i NAWA, w zakresie swoich działań odpowiadają za pomoc praktycznie każdemu rodzajowi działalności naukowej związanej z wszystkimi dziedzinami i dyscyplinami. Dlatego nie do końca zrozumiały jest krok powoływania do życia nowej instytucji odpowiedzialnej za jeden z najważniejszych obszarów nauki, przeznaczonych jednak dla ściśle ograniczonego zakresu aktywności naukowców. Agencja dodatkowo ma powielać zadania samego Ministerstwa Zdrowia, Towarzystw Naukowych, czy konsultantów z poszczególnych dziedzin, które to podmioty do tej pory były i dalej pozostają odpowiedzialne za działalność opiniodawczą i wsparcie eksperckie z zakresu dziedzin nauk medycznych i nauk o zdrowiu. Do zadań Agencji należy także zlecanie badań naukowych dotyczących zarządzania, rozwoju i optymalizacji systemu ochrony zdrowia, w szczególności ekonomii i ekonomiki oraz efektywności systemu, czym mogłoby się zajmować bezpośrednio właśnie Ministerstwo Zdrowia. Agencja wchodzi także w kompetencji NAWA-y, poprzez przypisanie jej działalności dotyczącej inicjowania i rozwijania współpracy międzynarodowej w dziedzinie nauk medycznych i nauk, m.in. poprzez organizowanie wymiany naukowej6).

2.  Nieprecyzyjny status Agencji oraz niejasne ramy jej działalności.

Agencja z jednej strony upoważniona jest do ogłaszania i przeprowadzania konkursów grantowych, a tym samym, wyboru jego zwycięzców, którzy otrzymają określone wsparcie finansowe. Z drugiej zaś ma uprawnienie do tworzenia spółek, czy też uzyskiwania środków z komercjalizacji badań oraz zlecania prowadzenia badań podmiotom zewnętrznym w zakresie inicjowania i realizacji własnych badań naukowych i prac rozwojowych. Stworzenie podobnych możliwości może budować obraz instytucji, która równolegle jest upoważniona do pełnienia roli instytucji wdrażającej oraz beneficjenta swoich działań7).

3. Liczne możliwości zaistnienia konfliktu interesów.

Projekt ustawy umożliwia, podjęcie zatrudnienia Prezesa i jego zastępców w innych podmiotach mogących korzystać ze wsparcia Agencji. Takie dodatkowe zatrudnienie wymaga zgody odpowiednio ministra właściwego do spraw zdrowia lub Prezesa, jednak mimo to taki stan rzeczy sprawia, że Prezes Agencji będący jednocześnie pracownikiem przykładowo uczelni, nie powinien w ogóle brać udziału w rozpatrywaniu wniosków ze strony tejże uczelni, co z perspektywy funkcjonowania całej instytucji jest raczej niemożliwe8).

Oczywiście nowej Agencji należy dać szansę, bo wątpliwości wobec przepisów to w dalszym ciągu jedynie wątpliwości. Nawet jeżeli uzasadnione nie oznaczają, że przewidziane negatywne scenariusze zaistnieją, a przy olbrzymich potrzebach polskich środowisk naukowych, nowa agencja może stanowić dodatkowy impuls rozwoju dziedziny nauki, która nieprzerwanie potrzebuje dodatkowych i to olbrzymich środków finansowych.

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „DIALOG” na lata 2018-2019

   [ + ]

1, 2.projekt ustawy – o Agencji Badań Medycznych, z dnia 11 grudnia 2018 roku, Druk nr 3106.
3.Ibid.
4.Uzasadnienie do projektu Ustawy – o Agencji Badań Medycznych, z dnia 11 grudnia 2018 roku, Druk nr 3106.
5, 6.http://obywatelenauki.pl/2018/10/opinia-on-na-temat-projektu-ustawy-o-utworzeniu-agencji-badan-medycznych/
7, 8. Ibid.